Franki niestety istnieją

Posted on

W ostatnich dniach w portalu Forbes.pl pojawił się artykuł pt. „Co właściwie jest nie tak z kredytami ‚frankowymi’ w 2019 roku”. Autorem jest Robert Mazur, radca prawny, założyciel Kancelarii Mazur i Wspólnicy. Lektura artykułu skłoniła mnie, by kolejny raz zabrać głos w tej sprawie

 

Artykuł „Co właściwie jest nie tak z kredytami ‚frankowymi’ w 2019 roku” zawiera wiele nieprawdziwych tez i niedopowiedzeń. Można je zgrupować w następujące „bloki tematyczne”:

  1. Umowy kredytu we „franku” w ogóle nie są we „franku”, „frank nie istnieje”, „jest figurą retoryczną”, bank „pożyczył złotówki, a otrzymuje drogie franki”.
  2. Wysokość długu we „franku”… „zależy od banku i jego własnych kursów ‚franka’”, „władza nad kursem ‚franka’ to władza nad wysokością zadłużenia klienta (…) nie powinna spoczywać w rękach tylko jednej ze stron umowy”, „coraz liczniejsze prawomocne wygrane kredytobiorców w sądach nie skłoniły banków do dobrowolnego wycofania się z nieuczciwych umów”, nawet gdy „dorobiły się wpisania ich klauzul frankowych do rejestru klauzul niedozwolonych (…) i którym wprost tego stosowania zakazano”.
  3. „Problemem umów ‚frankowych’ jest niczym nieograniczona ekspozycja klientów na ryzyko wzrostu długu”, a przecież „gdyby bank chciał ograniczenia takiego ryzyka po stronie klienta, cóż stało temu na przeszkodzie? Wystarczyłoby zwykłe ubezpieczenie, albo wpisanie limitu powyżej którego ryzyko znika”.
  4. „Kredyty ‚frankowe’ muszą się bankom ogromnie opłacać” w związku z czym banki liczą, „że może jednak większość kredytobiorców pogodzi się z losem, a może nawet uwierzy we własną winę w zawarciu nieuczciwej umowy”.

Odniosę się teraz do tych tez i zarzutów mając świadomość, że rzetelna polemika z nimi zajmie więcej miejsca niż sam artykuł.

Kwestia pierwsza: franki niestety istnieją

Przypomnę, że podstawowym obowiązkiem banków jest zapewnienie bezpieczeństwa zgromadzonych w nich oszczędności klientów. Jedną z elementarnych zasad działalności bankowej jest w związku z tym nie podejmowanie spekulacji na rynku walutowym. Obie strony bilansu powinny być zrównoważone. Określonej wielkości zobowiązań w danej walucie powinna odpowiadać mniej więcej równa kwota aktywów w tej samej walucie. To dotyczy złotych, dolarów, euro, każdej waluty, w tym także franków. Udzielanie kredytów frankowych, (nawet jeśli były wypłacane klientom w złotych, ale indeksowane kursem franka), wiązało się z tym, że banki musiały pozyskiwać bilansowo lub pozabilansowo finansowanie w tej walucie. Efektem udzielenia każdego kredytu frankowego było powstanie należności frankowej (uzależnionej od kursu franka) oraz zobowiązania, którego złotowa wartość również uzależniona jest od kursu franka.

Przykładowo mBank, którym kieruję od 2010 roku, udzielił w latach 2004-2009 kredytów frankowych w wysokości około 7 mld franków. Na ich „pokrycie”, zaciągnął na podobną kwotę zobowiązania w tej walucie, głównie w formie wieloletnich kredytów od banków zagranicznych. Aktualnie kwota tych kredytów to około 4 mld franków i taka też jest wielkość zobowiązań mBanku we frankach szwajcarskich. Podobne zależności występują także w innych bankach, które udzielały w przeszłości kredytów frankowych. Każde zmniejszenie wartości należności z tytułu kredytu frankowego w innej formie niż jego spłata przez klienta, a więc na skutek prawomocnego wyroku sądowego czy pomysłów ustawowego przewalutowania po kursie innym niż aktualny, oznacza dla banków stratę. Zobowiązania banku pozostaną bowiem zobowiązaniami walutowymi, które bank będzie musiał uregulować kupując tę walutę po aktualnym, rynkowym kursie. A mówimy o naprawdę dużych kwotach. Złotowa wartość kredytów frankowych to mniej więcej równowartość kapitału banku. Przymusowe przewalutowanie po kursie zbliżonym do kursu z dnia udzielenia to strata około 40 proc. kapitału (tylko dla obecnie istniejącego zadłużenia, bo gdyby to zastosować również do kwot już spłaconych to mówimy o około 70 proc. kapitału, a gdyby jeszcze doliczyć „karne” odsetki od jakoby „niesłusznie pobranych nadpłat” to pewnie cały kapitał by nie wystarczył).

Zwracam przy tym uwagę, że w mBanku relacja między kapitałem a kwotą kredytów frankowych nie jest bynajmniej najgorsza. Są banki, w których relacja ta jest znacznie bardziej napięta. Postulaty przymusowego przewalutowania to zatem najprostsza droga do kryzysu finansowego w wielkiej skali. Dlatego właśnie Komitet Stabilności Finansowej stwierdził dwa lata temu, że największym zagrożeniem dla stabilności sektora finansowego są pomysły „inwazyjnych” rozwiązań ustawowych zmierzających do przymusowego przewalutowania kredytów walutowych po kursie innym niż rynkowy.

Kwestia druga: abuzywny kurs

Kluczowy argument wytaczany przeciwko bankom jest taki, że w zawieranych w latach 2004-2008 umowach na ogół ustalano, że przewalutowania złoty – frank będą dokonywane według tabel kursowych ogłaszanych przez dany bank. Zasada ta została później uznana za niedozwoloną. Jednak w czasie, kiedy zdecydowana większość tych umów była zawierana nie było to niedozwolone.

Rozumiem i popieram wszelkie rozsądne działania prawne na rzecz ochrony konsumentów. Muszą one jednak być racjonalne. Przykładowo jeśli dziś uprawniony organ stwierdzi, że określona klauzula stosowana przez sklepy internetowe jest niedozwolona (na przykład wzór umowy nie przewiduje możliwości zwrotu towaru przez wymaganą liczbę dni), to wszyscy uznają za właściwe działanie sklepu polegające na tym, że od następnego dnia wzór umowy będzie uwzględniał nowe wymogi. Prawdopodobnie nikt rozsądny nie postawi sprawy w ten sposób, że skoro sklep przez ostatnie na przykład 5 lat sprzedawał towar nie gwarantując nowo określonej, wymaganej liczby dni na zwrot, to wszystkie transakcje zawarte w tym okresie są nieważne (abuzywna klauzula) i klienci mają prawo odesłać do sklepu zakupione i zużyte towary (na przykład ubrania czy buty), a sklep ma obowiązek zwrócić kwotę równą cenie zakupu.

Niestety w odniesieniu do umów o hipoteczne kredyty walutowe sprawa jest trochę w ten sposób stawiana. W momencie zawierania umów klauzule kursowe nie były niedozwolone. Umowy były zawierane w dobrej wierze i niosły nieodwracalne skutki. Ani prawomocnym wyrokiem, ani żadną ustawą nie da się przywrócić na rynku kursu z 2008 roku. Można zobowiązać do jego zastosowania działające w Polsce banki (ryzykując wywołanie kryzysu finansowego), ale nie da się zmusić do tego zagranicznych kontrahentów tych banków. Pamiętać też trzeba, że od 2011 roku klienci mają ustawową możliwość regulowania swoich zobowiązań bezpośrednio w walucie kredytu, bez konieczności dokonywania przewalutowań po kursie ogłaszanym przez bank.

Kwestia trzecia: nieograniczona ekspozycja

Zdaniem Pana Mazura banki bezproblemowo mogły zapewnić ograniczenie ryzyka wzrostu zobowiązania klienta z tytułu aprecjacji kursu franka, wykupując ubezpieczenie lub wprowadzając klauzulę, że po przekroczeniu przez kurs pewnego poziomu dalsze konsekwencje bierze na siebie bank. Kłopot polega na tym, że nie da się ubezpieczyć ryzyka kursowego na 25 albo 30 lat. Takich produktów rynek nie oferuje, a gdyby nawet były dostępne, to ich koszt byłby bardzo zniechęcający. Długoterminowe umowy, zwłaszcza kredytowe, ze swojej natury niosą rozliczne ryzyka, których z góry raczej nie da się wyeliminować. To ryzyko niekorzystnych zmian kursowych, ale także ryzyko wzrostu stóp procentowych, czy zmian ceny rynkowej produktów, których dotyczą. Właściwie jedynym sposobem ich ograniczenia jest racjonalna polityka makroekonomiczna, zapewniająca równowagę wewnętrzną i zewnętrzną, a w konsekwencji niską inflację oraz brak presji na wzrost stóp procentowych i deprecjację waluty narodowej. Jednak wyeliminować ryzyka w gospodarce rynkowej się po prostu nie da.

Kwestia czwarta: opłacalność kredytów frankowych

Autor artykułu stwierdza, że frankowe kredyty hipoteczne „muszą się bankom ogromnie opłacać”. Niestety tak nie jest. Ich dochodowość jest niska, między innymi ze względu na umiarkowane marże i ujemne stopy bazowe dla franka. Nakładają się na to podwyższone wymogi kapitałowe narzucone dla tych kredytów przez regulatora (nota bene też post factum), co wymusza utrzymywanie znacznego, dodatkowego kapitału i wpływa negatywnie na wskaźniki rentowności banku.

Jedną z naczelnych zasad działania banków jest zapewnienia zadowolenia ich klientów. Można powiedzieć, że niewiele jest rzeczy bardziej przykrych niż poczucie, że znacząca grupa klientów jest niezadowolona i zniechęcona do banku. Udzielając kredytu klientowi bank zawsze życzy mu ekonomicznej pomyślności , gdyż tylko to gwarantuje płynną i bezkonfliktową spłatę. Ostatnia rzecz, której moglibyśmy chcieć to kłopoty klienta. To, że nastąpiło osłabienie złotego względem franka nie jest winą banków. Umowy kredytowe zawieraliśmy w dobrej wierze, przestrzegając obowiązujących wówczas regulacji. Klienci byli informowani o ryzyku walutowym, ale mimo to preferowali kredyty frankowe.

Do połowy 2008 roku, gdy złoty umacniał się, klienci byli zadowoleni, że ich dług frankowy w przeliczeniu na złote maleje. Nikt nie podnosił kwestii przeliczeń według tabeli banku, ani „nieistnienia” franków. To się zmieniło dopiero, gdy złoty zaczął słabnąć. W żadnym razie nie oczekuję, że „większość kredytobiorców (…) uwierzy we własną winę w zawarciu nieuczciwej umowy”. Umowy były uczciwe i zgodne z prawem obowiązującym w czasie ich zawierania. Banki mają prawo oczekiwać, żeby kredytobiorcy pamiętali, że umowy zawierali dobrowolnie będąc uprzedzonymi o ryzyku walutowym i honorowali swoje zobowiązania. Tak zresztą postępują prawie wszyscy kredytobiorcy mBanku, za co im serdecznie dziękuję.

Cezary Stypułkowski, prezes mBanku

Tekst ukazał się na Forbes.pl.

Granice regulacyjno-fiskalnego uderzenia w sektor bankowy zostały przekroczone

Posted on

Z rosnącym niepokojem obserwujemy zmiany uwarunkowań funkcjonowania banków w Polsce. Są to niestety zmiany zdecydowanie na gorsze, które wręcz stawiają pod znakiem zapytania możliwości rozwoju, a nawet istnienia części sektora.

W mijającym trzydziestoleciu banki odegrały istotną i pozytywną rolę we wspieraniu rozwoju polskiej gospodarki. To, że po roku 1992 ani razu nie mieliśmy w Polsce do czynienia z recesją, jest w znacznej mierze zasługą zdrowego i efektywnego sektora bankowego. W tym czasie mieliśmy do czynienia ze znaczącym wzrostem skali działalności sektora bankowego i jego udziału w finansowaniu przedsiębiorstw i gospodarstw domowych.

W 2010 – wcale nie najlepszym pod względem koniunktury – roku kwota kredytów (należności od sektora niefinansowego) osiągnęła prawie 700 mld zł, co stanowiło 48,3 proc. PKB. a Na koniec 2017 roku należności te stanowiły już 52,7 proc. Jest to jednak nadal poziom wyraźnie niższy niż w większości krajów UE. Wzrost skali działalności podstawowej banków nie przełożył się jednak na proporcjonalną poprawę wyników, pozwalającą na utrzymanie osiągniętych wskaźników efektywności. Ma to dwa podstawowe źródła.

Pierwszym jest obiektywne działanie sił rynkowych, prowadzące w warunkach ostrej konkurencji do zmniejszania się osiąganej stopy zysku przy rosnących wolumenach. Chodzi o skutki presji na marże kredytowe i kursowe, a także poziom prowizji i opłat, z których wiele pod wpływem rynkowej konkurencji zeszło do poziomów symbolicznych lub zerowych.

Jest także czynnik drugi, którego wpływ na wyniki sektora bankowego oceniam jako znacznie większy. Mam na myśli szeroko rozumiane działania regulacyjno-fiskalne, jakie towarzyszą nam w obecnej dekadzie, a szczególnie w trzech ostatnich latach. Regulacje te można podzielić na pięć głównych grup:

  1. ograniczające dochody,
  2. zwiększające obciążenia osiągniętych dochodów;
  3. zwiększające wymogi kapitałowe;
  4. wymuszające prowadzenie przez banki darmowych usług na rzecz państwa;
  5. istniejące i planowane regulacje podcinające znaczenie stosunków zobowiązaniowych.

Jeśli chodzi o pierwszą grupę, to jako najbardziej dotkliwe przykłady można podać przepisy obniżające maksymalne oprocentowanie kredytów oraz drastyczną redukcję prowizji z tytułu operacji kartowych. Kontrowersyjne jest zwłaszcza uderzenie w prowizje kartowe w sytuacji ewidentnego niedorozwoju obrotu bezgotówkowego i konieczności znacznych inwestycji w tym obszarze. Jest to jedna z przyczyn, że w strukturze dochodów bankowych w ostatnich latach nastąpił istotny spadek udziału dochodów prowizyjnych, a ich poziom jest dokładnie taki jak siedem lat temu, mimo znacznego wzrostu skali działalności.

Szczególnie dotkliwe są dla sektora bankowego regulacje zwiększające obciążenia. Syntetycznie ilustrują je dwie liczby. Suma obciążeń w roku 2010 wyniosła 3,1 mld zł, natomiast w roku ubiegłym 10,5 mld zł. Obciążenia te pokrywane są z zysku brutto lub są tak zwanymi kosztami niestanowiącymi kosztów uzyskania przychodów. Relacja obciążeń do zysku (sumy zysku netto i obciążeń) wyniosła w 2010 roku 21,3 proc. i była tylko nieznacznie wyższa od stawki podatku CIT. W roku ubiegłym relacja ta wyniosła już 43,5 proc.! Jest to skutkiem ogromnego wzrostu obciążeń na rzecz Bankowego Funduszu Gwarancyjnego (z 0,3 mld zł w 2010 r. do 2,1 mld zł w 2017 r.) oraz wprowadzenia podatku bankowego, który w ubiegłym roku wyniósł 3,6 mld zł.

Uważam, że składki na BFG są zdecydowanie za wysokie, a tempo dochodzenia do poziomu ich docelowej wielkości zbyt szybkie. W Polsce relacja nagromadzonego funduszu gwarantowania depozytów do kwoty depozytów objętych gwarancjami jest wielokrotnie wyższa niż w większości krajów UE. Dodatkową anomalią jest to, że składka ta płacona jest faktycznie z zysku po opodatkowaniu, pomimo że jest ustawowym obciążeniem i powinna być składnikiem kosztów uzyskania przychodów.

Z kolei wprowadzenie podatku bankowego uzasadniane było tym, że obowiązuje on w niektórych krajach UE. Nie uwzględniono tylko tego, że w większości z nich jego stawka jest wielokrotnie niższa od wprowadzonej u nas. Podatek od aktywów o tak wysokiej stawce wpływa deformująco na aktywność kredytową i rynkową banków Uważam, że jeśli banki mają płacić z zysku więcej niż reszta gospodarki to znacznie bardziej racjonalne byłoby zastosowanie dodatkowej składki CIT obciążającej końcowy wynik, a nie aktywa.

Trzecia kwestia to regulacje zwiększające wymogi kapitałowe banków. Wymuszają one wzrost funduszy własnych banków, głównie w drodze kapitalizacji zysków. Od 2010 r. fundusze te wzrosły prawie dwukrotnie, do 198 mld zł na koniec roku 2017. Dzięki temu tak zwana adekwatność kapitałowa banków wzrosła z 13,8 proc. do 19 proc.

Zwiększyło to bezpieczeństwo sektora, zatem krytykowanie tych działań wygląda niezbyt zręcznie. Chciałbym jednak zwrócić uwagę na kilka elementów.

Po pierwsze jeszcze nie tak dawno uważano, że bezpiecznym poziomem tego współczynnika jest 8 proc. Obecnie za taki uważa się 12 proc. Jednakże uznaniowo dokłada się do tego kolejne składniki, których wysokości nie da się przewidzieć. To często uniemożliwia racjonalne planowanie i prowadzenie działalności kredytowej, zmuszając banki do powstrzymywania tej działalności dla utrzymania dodatkowych, wewnętrznych buforów na wypadek, gdyby regulator miał zwiększyć obowiązujące domiary lub wprowadzić nowe.

Po drugie, trzeba pamiętać, że obok posiadania funduszy własnych na bezpiecznym poziomie bardzo ważne jest posiadanie możliwości pozyskania nowego kapitału z rynku. Aby to było możliwe, trzeba wykazywać się akceptowalną dla inwestorów rentownością kapitału. Można powiedzieć, że do roku 2014 sektor bankowy taką rentowność wykazywał (średnio w latach 2010-2014 około 11 proc.), ale od roku 2015 jest to przeciętnie około 7 proc. z tendencją zniżkową. Ryzyko jest takie, że jeśli (odpukać) zaistnieje konieczność zwrócenia się do inwestorów o dodatkowy kapitał, to mogą się oni okazać niezainteresowani, gdyż będą mieli inne, bardziej atrakcyjne możliwości inwestowania.

Kolejna kwestia to wymuszanie na bankach świadczenia darmowych usług i aktywności na rzecz organów państwowych. Mam na myśli rosnące wymogi dotyczące działań banków w ramach przeciwdziałania praniu pieniędzy, zadania związane z systemem STIR czy systemem podzielonej płatności. Pracownicy banków muszą poświęcić na wykonywanie tych zadań mnóstwo dodatkowych roboczogodzin, za które beneficjenci wyników tej pracy (czyli urzędy państwowe) nic nie płacą. Z kolei wprowadzanie nowych i zmienianie istniejących obowiązków nałożonych na banki wymusza zaangażowanie na tych, nieprzynoszących przychodów aktywnościach, znaczącej części zasobów projektowo-programistycznych kosztem wstrzymywania lub zaniechania prac i projektów podnoszących jakość usług dla klientów.

A gwałtownemu, ustawowemu obniżeniu prowizji kartowych towarzyszy wymuszanie na sektorze bankowym finansowania rozwoju infrastruktury rozszerzającej obrót bezgotówkowy, w tym jego dotowaniu w obszarze sektora publicznego.

Kolejna kwestia to regulacje uderzające w wyniki bankowe, a zarazem podważające ważność stosunków zobowiązaniowych.

Mam na myśli między innymi przepisy dotyczące tak zwanej abuzywności, które – wprowadzone na długo po zawarciu wieloletnich umów kredytowych – faktycznie mają znamiona „działania prawa wstecz”. Zwiększają skalę niepewności i utwierdzają wielu ludzi w przekonaniu, że zawartych umów można nie dotrzymywać.

Jeszcze większe zagrożenie stanowią rozwiązania projektowane, a w szczególności projekty ustaw o zwrocie spreadów oraz o tak zwanej „dobrowolnej” restrukturyzacji walutowych kredytów hipotecznych. Wprowadzenie pierwszego z tych pomysłów oznaczałoby w warunkach roku 2017 zmniejszenie wyniku netto sektora do około 9 lub nawet 5 mld zł, a wskaźnika ROE odpowiednio do około 5 proc. lub nawet około 2 proc. Część banków dotkniętych tym rozwiązaniem wykazałaby straty. Pomysł drugi, czyli dobrowolna restrukturyzacja, to trwałe zmniejszenie zwrotu z kapitału o około 1,5-2 proc., czyli do poziomu około 5 proc.

Szacunki powstały na bazie wyników osiągniętych w 2017 roku, bardzo pomyślnym dla gospodarki polskiej i światowej. W ubiegłym roku wyniki banków obciążone były odpisami na złe kredyty w wysokości 0,8 proc. należności od sektora niefinansowego. Jest to wskaźnik bardzo niski, charakterystyczny dla okresów dobrej koniunktury. A co, gdy ona się pogorszy? Przykładowo w słabym roku 2009 odpisy wyniosły w skali sektora 1,8 proc. wartości kredytów. Gdyby taka sytuacja się powtórzyła, to kwota odpisów wzrosłaby o dodatkowe ponad 10 mld zł (z faktycznych 8,3 do około 18,7 mld zł). Nawet gdyby rezerwy te w całości stanowiły koszt uzyskania przychodów, to obniżyłyby wynik sektora do około 5 mld zł, a przy jednoczesnym obowiązywaniu „dobrowolnej” restrukturyzacji – do wielkości symbolicznej. Dodatkowo trzeba by wziąć pod uwagę, że w warunkach pogorszenia koniunktury, całkiem prawdopodobna byłaby konieczność sfinansowania gwarantowanych wypłat depozytów z najsłabszych, zwłaszcza mniejszych banków, co dodatkowo pogorszyłoby sytuację.

Nie twierdzę, że te wszystkie potencjalnie niekorzystne zdarzenia muszą wystąpić. Mam nadzieję, że tak nie będzie. Chcę jedynie wyraźnie podkreślić, że według mnie granice regulacyjno-fiskalnego uderzenia w sektor bankowy zostały przekroczone i trzeba raczej myśleć o ich redukowaniu, a nie dalszym zaostrzaniu.

Cezary Stypułkowski, prezes mBanku

Tekst ukazał się w „Dzienniku Gazecie Prawnej”.

Wszyscy mogą stracić

Posted on

Po raz kolejny zabieram głos w kwestii kredytów hipotecznych indeksowanych do franka szwajcarskiego. Tym razem w związku z publiczną dyskusją na temat zgłoszonego przez Prezydenta projektu ustawy „o zmianie ustawy o wsparciu kredytobiorców znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej, którzy zaciągnęli kredyt mieszkaniowy oraz ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych”.

Projekt ten zakłada po pierwsze znaczne zwiększenie skali pomocy z utworzonego w 2015 roku Funduszu Wsparcia Kredytobiorców. Kwota wsparcia ma zwiększyć się z obecnych 27 tys. zł do 72 tys. zł , czyli o 167%.

Zmiana druga – której poświęcam ten artykuł – to nałożenie na banki posiadające portfele walutowych kredytów hipotecznych obowiązku tworzenia dodatkowego funduszu restrukturyzacji w wysokości do 2% wartości tych portfeli rocznie. Fundusz ma być przeznaczony na finansowanie dobrowolnej konwersji kredytów frankowych na złotowe. Środki wpłacone przez dany bank i niewykorzystane w ciągu 6 miesięcy podlegają „konfiskacie” i mogą zostać wykorzystane przez inne banki.

W przypadku mBanku obciążenie składką w wysokości 2% oznaczać będzie dodatkowy koszt około 380-400 mln zł rocznie, co obniży o ponad jedną trzecią wypracowywany zysk netto. Sprowadzi to wskaźnik ROE do zaledwie około 5%, czyli do połowy wartości kosztu kapitału, jaki rynek szacuje dla naszego banku.

Będzie to kolejny krok ustawodawcy zmniejszający znacząco rentowność biznesu bankowego i zdolność do ekspansji. Pierwszym było wprowadzenie w ubiegłym roku podatku bankowego, który zredukował zysk netto mBanku w podobnej skali.

Kierując się odpowiedzialnością za sytuację klientów w perspektywie trwania tych kredytów, losy kierowanej przeze mnie instytucji i przyszłą kondycję sektora bankowego, czuję się zobowiązany przedstawić szereg uwag, zastrzeżeń i postulatów do prezydenckiego projektu.

Przede wszystkim należy raz jeszcze poważnie rozważyć celowość wprowadzania tego rozwiązania.

Zdarzeniem, które spowodowało pojawienie się w debacie politycznej tematu „przewalutowania” kredytów, był skokowy wzrost kursu franka z 3,57 PLN/CHF 14 stycznia 2015 do 4,16 PLN/CHF następnego dnia.

Spowodowało to lawinę pretensji i żądań „odwalutowania” tych kredytów, poprzez ich przeliczenie na PLN po kursie z dnia udzielenia, oczywiście na koszt banków.

Zbiegło się to niestety z atmosferą podwójnej kampanii wyborczej 2015 roku, co sprzyjało składaniu obietnic „rozwiązania” problemu na wyłączny lub prawie wyłączny koszt banków, wynoszący od kilkunastu do ponad 50 mld PLN.

Dzisiaj – blisko trzy lata po 15 stycznia 2015 r. – uzasadnione w tych okolicznościach wydaje się pytanie, czy przesłanki które były podstawą formułowania „obietnic 2015 roku”, nadal istnieją. Kluczowe argumenty, jakie wówczas padały, to skokowy wzrost rat spłacanych przez kredytobiorców oraz wzrost zadłużenia przeliczonego na PLN po podwyższonym kursie CHF.

Trzeba jasno wskazać, że pierwszy argument jest całkowicie nieaktualny, a waga drugiego w znacznym stopniu zmniejszona. Decydują o tym dwa czynniki.

Pierwszy to stopniowe osłabianie się CHF w stosunku do innych walut, w tym złotego. W ostatnich dniach kurs franka wynosi około 3,60 PLN, a zatem z 59 groszy „skoku” z 2015 r. frank „oddał” już 56 i jest tylko o około 3 grosze (czyli 1%) droższy.

Drugim, nawet ważniejszym czynnikiem, a w publicznej dyskusji mało eksponowanym, jest spadek oprocentowania kredytów. O ile w grudniu 2014 roku LIBOR 3m dla CHF wynosił około zera, to niemal natychmiast po uwolnieniu franka spadł do poziomu minus 0,75%, na którym utrzymuje się do dziś. Wpływ tego czynnika na raty kapitałowo-odsetkowe wieloletnich kredytów jest bardzo silny (przy 25-letnim kredycie zmiana oprocentowania o 1 punkt procentowy oznacza zmianę raty o około 10%).

W rezultacie wysokość raty kredytu frankowego w październiku 2017 jest o około 5% niższa niż w grudniu 2014 roku.

Oczywiście bardzo ważny jest fakt, że na skutek aprecjacji franka istotnie wzrosła przeliczona na PLN kwota kapitału pozostałego do spłaty. Ma to jednak praktyczne znaczenie tylko w przypadku jednorazowej spłaty całego zadłużenia, co zdarza się niezmiernie rzadko. Ludzie z reguły zaciągają kredyty mieszkaniowe, aby spłacać je przez 25-30 lat, a nie jednorazowo. Ci, którzy mają takie możliwości, kupują mieszkania za gotówkę. Istnieje natomiast realny problem społeczny dotyczący kredytobiorców, którzy chcą zamienić mieszkanie na większe, a nie są w stanie kupić go za gotówkę. Tutaj jednak banki są chętne do współfinansowania zakupu i przenoszenia hipoteki przy zachowaniu wysokiego LTV, ale potencjalną skalę takiego wsparcia ograniczają przepisy wydanej przez KNF Rekomendacji S.

O tym, czy frankowicz będzie musiał spłacić więcej niż złotówkowicz, i o ile więcej, zdecyduje kształtowanie się kursu PLN do CHF oraz poziom stóp procentowych na złotym i na franku. Tych zmian nie da się przewidzieć. Przeważa jednak pogląd, że to raczej CHF jest przewartościowany, a PLN niedowartościowany, niż odwrotnie. Częściej też wyrażane są opinie, że bardziej prawdopodobny jest wzrost stóp procentowych w Polsce niż w Szwajcarii. Zmaterializowanie się takiego scenariusza oznaczałoby dalszy spadek złotowej równowartości rat kredytów frankowych i wzrost rat kredytów udzielonych w złotych.

Trzeba też wziąć pod uwagę utrzymującą się bardzo dobrą jakość portfeli kredytów walutowych. Warto dodać, że średni wzrost rat tych kredytów wynoszący około 15% w porównaniu z poziomem rat w momencie zawierania umowy kredytowej, jest znacznie niższy niż wzrost wynagrodzeń, jaki nastąpił w ciągu minionych 10 lat (ponad 56%). Przeciętnie zdolność kredytobiorców do obsługi zadłużenia jest więc znacznie lepsza niż kilka lat temu.

Najwyższe wskaźniki opóźnień dotyczą kredytobiorców zadłużonych na ponadstandardowe kwoty, którzy zaciągnęli kredyty na duże mieszkania i domy, bądź na zakup większej liczby mieszkań w celu zarabiania na wynajmie. Jeśli natomiast weźmiemy pod uwagę kredyty o standardowych kwotach (około 300 tys. PLN), ich jakość jest znacznie lepsza. Można zaryzykować twierdzenie, że temat kredytów frankowych nie jest nagłaśniany przez przeciętnych kredytobiorców, którzy w zdecydowanej większości mają do spłaty kredyty na zakup standardowych mieszkań kupionych na zaspokojenie potrzeb swoich rodzin.

Chodzi raczej o osoby, które często w celach prestiżowych, spekulacyjnych bądź biznesowych nabyły duże nieruchomości lub większą ich liczbę. To głównie ta grupa postuluje wprowadzenie ustawowych rozwiązań, które pozwolą im zmniejszyć, a nawet zniwelować potencjalne straty, jakie mogliby ponieść w razie jednorazowego przewalutowania. Czy o ochronę interesów tych klientów chodziło autorom projektu tej ustawy?

Uważam, że zastosowanie rozwiązań przewidzianych w projekcie ustawy, a w szczególności groźba konfiskaty składek danego banku w razie ich niewykorzystania w ciągu 6 miesięcy będzie prowadzić do agresywnych i niekoniecznie właściwych działań. Z punktu widzenia pojedynczego banku racjonalne i logiczne będzie wykorzystać składkę na redukcję własnego portfela (nawet jeżeli będzie się to wiązało z wysoką stopą umorzenia), a nie dopuścić, aby skorzystali z niej konkurenci. Ważniejsze przy tym będzie, aby składkę tę w pełni „zutylizować”, mieszcząc się w krótkim, ustawowym terminie, niż starać się przeznaczyć te środki na konwersję kredytów osób w trudniejszej sytuacji finansowej.

Można się raczej spodziewać kryterium „kto pierwszy, ten lepszy”, niż poszukiwania czegoś bardziej zobiektywizowanego, co byłoby zgodne z celem i tytułem ustawy („o wsparciu kredytobiorców znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej”!).

Trzeba też liczyć się z tym, że konwersja w tych warunkach będzie bardzo kosztowna i nie będzie znacząco redukowała portfela tych kredytów.

Prawdopodobnie minimalna oferta, którą może będą skłonni rozważyć frankowicze, to redukcja kapitału zapewniająca, że nowo przeliczone raty kredytu w PLN nie będą wyższe od ostatnich rat frankowych. To oznacza minimum 20-25% redukcji kapitału, czyli przy dzisiejszym kursie około 75-90 groszy na każdym franku.

Zastosowanie maksymalnej, proponowanej w ustawie składki 2% oznacza dla mBanku roczny koszt około 380-400 mln zł co przy „upuście” 75-90 groszy pozwoli na redukcję portfela walutowego o około 400-500 mln franków czyli 10-12%. Nie jest przy tym pewne, że kredytobiorcy, którzy skorzystają z konwersji będą zadowoleni, jeśli zmiany kursowo-procentowe będą w przyszłości przebiegały zgodnie ze scenariuszem – słabszy frank, wyższe stopy procentowe w Polsce.

Wzrost oprocentowania o 1 punkt procentowy oznacza wzrost miesięcznej raty o około 10%. Jeśli zatem stopy wzrosną w Polsce o na przykład 2% (czyli do poziomu z pierwszego kwartału 2013 roku), wówczas kredytobiorcy, którzy skorzystali z przewalutowania, będą płacić raty nawet o 20% wyższe niż obecne frankowe.

Jest zatem możliwy scenariusz, w którym wszyscy będą przegrani.

Przegrane będą banki, bo poniosą znaczące koszty odprowadzonych składek ze skutkami dla wysokości ich kapitałów. Przegrani będą kredytobiorcy, którzy dokonają przewalutowania. Nie ulega bowiem wątpliwości, że będą wówczas protestować, że zostali kolejny raz „oszukani” przez banki i polityków. Przegrana będzie również gospodarka, bo niższy poziom kapitałów banków będzie miał negatywny wpływ na możliwość kredytowania polskiej gospodarki, a w konsekwencji na dostępność kredytów dla przedsiębiorstw i obywateli.

Warto w tym miejscu sprawdzić, jakie byłyby skutki wdrożenia proponowanego w ustawie rozwiązania na przykład na początku 2016 roku.

Przyjmijmy, że bank dokonałby takiej konwersji w ramach swojej składki według kursu z końca czerwca 2016 roku, czyli 4,07 PLN do CHF, umarzając kapitał po przewalutowaniu o około 21%, aby utrzymać wysokość nowych rat kredytu przewalutowanego na PLN na poziomie dotychczasowych rat kredytu indeksowanego do franka. Innymi słowy bank przewalutował kwotę około 470 mln CHF i zaksięgował jednorazowy koszt około 400 mln PLN, po to, aby klienci płacili raty nie wyższe niż przed konwersją. Obecnie jednak klienci ci z łatwością by sobie obliczyli, że gdyby nie dokonali wówczas przewalutowania to dziś płaciliby raty o prawie 12% niższe od tych, które płacą.

I to właśnie byłaby podwójna porażka.

Uważam, że projektowane, faktyczne wymuszanie konwersji w tak dużej skali jest bardzo kontrowersyjne i może wywołać negatywne skutki gospodarcze i społeczne. Po raz kolejny opowiadam się za rozwiązaniami adresowanymi wyłącznie do osób znajdujących się rzeczywiście w trudnej sytuacji finansowej, i to niezależnie od tego, w jakiej walucie zaciągnęły kredyt.

Cezary Stypułkowski, prezes mBanku

Tekst ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita”.

Pożegnanie z LIBOR-em

Posted on

Od blisko dziesięciu lat w środowiskach rynkowo-finansowo-prawniczych toczy się dyskusja nad przyszłością kluczowej dla rynków finansowych stopy LIBOR. Jest ona ujęta – w taki, lub inny sposób – w transakcjach finansowych na globalnych rynkach o wartości nominalnej kilkuset bilionów dolarów (dwanaście zer!) obejmujących tak prozaiczne produkty jak depozyty i kredyty, ale i skomplikowane instrumenty pochodne, których wycena dokonuje się przy wykorzystaniu skomplikowanych algorytmów i wymaga potężnych mocy obliczeniowych. Biorąc pod uwagę ogrom transakcji, w których LIBOR pełni rolę punktu odniesienia, łatwo uświadomić sobie fakt, że nawet małe ułomności tej stawki powodują potężne nieefektywności na całym rynku. LIBOR wbrew obiegowej opinii nie jest „wzorcem z Sevres”. Jego niedoskonałości powodują, że będziemy zmuszeni w nieodległej przyszłości na zawsze się z nim pożegnać. Stanowi to wyzwanie zwłaszcza dla wieloletnich umów kredytowych, w których stopa ta jest podstawą i jedynym elementem mechanizmu waloryzacji.

Pierwsze objawy psucia stawki LIBOR pojawiły się już w latach 2005-2007. Kluczowa publikacja w zakresie manipulacji stawką LIBOR pojawiła się w 2008 roku na łamach The Wall Street Journal. Autorzy dowodzili w nim, że globalne banki inwestycyjne utrzymują sztucznie zaniżony koszt pożyczania pieniądza względem innych miar rynkowych. Dlaczego bank miałby zaniżać koszt pożyczania pieniądza? Przecież pożyczanie z zyskiem to istota działalności bankowej. Stopa LIBOR odzwierciedlała uśredniony koszt pożyczania pieniądza na rynku bankowym oparty na najlepszej wiedzy uczestników fixingu, największych banków z danego rynku: dolara, jena, franka szwajcarskiego i innych. Dodajmy obecnie, że koszt ten dotyczy międzybankowych pożyczek niezabezpieczonych, a więc z reguły tych droższych od pożyczek zabezpieczonych (np. tych dokonywanych pod zastaw papierów wartościowych, które można przejąć, gdyby pożyczkobiorca nie zwrócił środków) i niezwykle wrażliwych na postrzeganie kondycji finansowej instytucji, której pożycza się środki, bo może ich po prostu nie zwrócić. Im instytucja mniej godna zaufania, tym koszt pieniądza większy; i odwrotnie. Autorzy wspomnianego artykułu wysnuli tezę, że w czasie trwającego i rozpędzającego się kryzysu finansowego banki sztucznie zaniżały koszt pożyczania pieniądza, aby sprawiać wrażenie instytucji bardziej wiarygodnej niż w rzeczywistości; żaden bank nie chciał być na objętym paniką rynku postrzegany jako ten, który desperacko potrzebuje środków. Jak łatwo się domyśleć, procederem zainteresowani byli wszyscy uczestnicy fixingu, a więc cała stopa LIBOR mogła pozostawać z powodzeniem niska. Szereg badań i audytów w wyniku przedstawionych hipotez spotkał się z falą deklaracji ze strony banków, że z LIBOR-em wszystko jest i zawsze było w porządku. Niemniej w dość krótkim czasie dystans stopy LIBOR do innych miar kosztów pożyczania pieniądza w sposób skokowy zmniejszył się.

Od tamtego czasu system ustalania stawek LIBOR przeszedł szereg znaczących zmian – łącznie ze zmianą instytucji odpowiedzialnej za koordynację, wyliczanie i publikację stawek. System nadal jednak charakteryzował się licznymi mankamentami. 27 lipca 2017 r. Adrew Bailey z FCA (brytyjski regulator, mniej więcej odpowiednik polskiego KNF) powiedział stawce LIBOR stanowcze goodbye. Do końca 2021 roku musi być ona zastąpiona inną stawką referencyjną. Okazuje się, że już w obecnej chwili banki uczestniczące w fixingu stopy LIBOR… nie chcą w nim uczestniczyć w obawie przed odpowiedzialnością kontraktową. LIBOR stawał się bowiem z biegiem czasu coraz mniej „transakcyjny” i w coraz większej mierze odzwierciedlał tylko oczekiwanie odnośnie do jego wartości; problem jest szczególnie widoczny przy pożyczkach na dłuższe terminy, które pozostają w zasadzie rynkiem martwym. Stąd też obecnie regulator (FCA) musi banki zmuszać do publikacji stawek, których one same publikować nie chcą, a więc siłą rzeczy finalny produkt jest daleki od doskonałości. Tymczasem zależność globalnych transakcji finansowych od LIBOR pozostaje równie potężna jak wcześniej.

Prace nad ustaleniem nowych stawek referencyjnych idą już pełną parą. W ocenie E&Y za 3-5 lat indeksy stopy procentowej istotnie się zmienią. Unijne rozporządzenie UE 2016/1011 już nakłada (między innymi) na banki obowiązek sporządzenia planów działania na wypadek, gdyby w stawkach referencyjnych pojawiły się istotne zmiany lub gdyby wskaźniki przestały być publikowane w ogóle. Wygląda na to, że podążamy w obu kierunkach jednocześnie. W jednych krajach ewolucja stawek referencyjnych idzie w kierunku dalszego wykorzystania stawek od pożyczek niezabezpieczonych (Japonia, Wielka Brytania), w innych plany konstrukcji nowych stóp referencyjnych skręcają w kierunku pozyskiwania danych o koszcie pieniądza z rynku pożyczek zabezpieczonych (Szwajcaria, USA). Wybor wydaje się szczególnie istotny z punku widzenia konsumentów. Dotychczasowa logika konstruowania stawek referencyjnych pozwalała na to, by koszty kredytu gospodarstwa domowego rosły w sytuacji, gdy podupadała wiarygodność instytucji kredytowych, z którą konsument może mieć niewiele wspólnego i nie ma też środków, aby ją przewidywać lub choćby mierzyć. Tym samym – przynajmniej zdaniem brytyjskiego FCA – być może lepszym rozwiązaniem jest zastosowanie jako referencyjnej stawki z rynku pożyczek zabezpieczonych, która jest na takie zawirowania względnie odporna.

Podatność wskaźników referencyjnych na manipulację wywołała globalną presję na ich zmianę. Nie ominie to krajowych stawek WIBOR. Nasza krajowa stawka ze względu na „pojemność” rynku multiplikuje wątpliwości odnoszące się do LIBOR-u. Póki co nie wiadomo jednak, w jakim kierunku będą one podążać. W tym miejscu warto jednak poruszyć kwestię zdecydowanie ważniejszą dla polskiego rynku i związaną ze stawkami referencyjnymi we franku szwajcarskim, gdyż ich los jest już praktycznie przesądzony. W najbliższym czasie umowy kredytowe z klientami mogą ulec zmianie, choć na razie nie wiadomo, jaka będzie oficjalna wykładnia: czy dojdzie do aneksowania umowy, jej rozwiązania, czy też stawka LIBOR zamrozi się na poziomie ostatniego fixingu przed jego zawieszeniem. Nie wszystkie umowy kredytowe w CHF czeka jednak ta sama niepewność.

Od rozpoczęcia akcji kredytowej w CHF ścierają się w Polsce dwa porządki w zakresie ustalania oprocentowania w tych umowach. Z jednej strony mamy tradycyjną i narzucaną po 2005 roku bankom przez regulatorów formułę LIBOR + marża, wprost odwołującej się do stawki, która przestanie być publikowana. Z drugiej strony mamy formułę zmiennego oprocentowania ustalaną w oparciu o stawkę LIBOR, ale w razie potrzeby korygowaną o inne parametry finansowe. Ta ostatnio przechodzi ostatnio przez okres intensywnego badania w sądach: wyniki wcale nie są jednoznaczne i mBank wciąż stoi na stanowisku, że formuła nie była dla klientów krzywdząca, a oprocentowanie było naliczane prawidłowo. Klienci mogą zyskać na tej formule oprocentowania, jednak należy przyjąć długoterminową perspektywę, bo taki właśnie horyzont mają kredyty hipoteczne. Dodatkowo, elastyczność tej formuły zmiany oprocentowania powinna w przyszłości pozwolić na łagodne przejście pomiędzy starymi i nowymi stawkami referencyjnymi dla waluty szwajcarskiej, gdyż katalog pozostałych parametrów finansowych, do których klauzula zmian oprocentowania się odnosi, jest na tyle pojemny, że zawiera również nowe propozycje stawek referencyjnych.

Formuła LIBOR + marża, jest wprawdzie przejrzysta dla klienta, ale z drugiej – w obliczu przedstawionych losów stopy LIBOR – naraża go też na wyznaczanie oprocentowania kredytu na podstawie czynników, które nie muszą w sposób obiektywny odzwierciedlać kosztu finansowania pieniądza (por. mechanizm fixingu stopy LIBOR). Elastyczna formuła zmian oprocentowania mBanku, odzwierciedlająca lepiej realne koszty finansowania portfela kredytów frankowych, jest w zasadzie pozbawiona tych mankamentów. Umowy kredytowe oprocentowane na zasadach klauzuli zmiennego oprocentowania mBanku miały przez długi czas niższe oprocentowanie niż funkcjonujące na rynku umowy, których oprocentowanie składało się ze stałej marży i LIBOR-u. Można to wytłumaczyć faktem, że faktyczny koszt pozyskania pieniądza przez mBank był w tym czasie niższy od obowiązującej na rynku stopy LIBOR.

W okresie kryzysu finansowego wszystko zostało odwrócone do góry nogami. Stawki LIBOR spadły, bo dostosowały się do działań Narodowego Banku Szwajcarii (SNB), który rozluźniał politykę pieniężną w celu zapobieżenia recesji w gospodarce i nadmiernej aprecjacji franka. Wiemy jednocześnie, że w tym czasie na rynku dochodziło do manipulacji stopą LIBOR i banki sztucznie zaniżały koszt pożyczania pieniądza, aby sygnalizować pozostałym uczestnikom rynku, że nie mają z pozyskaniem tego pieniądza problemów. Za te praktyki niektóre z banków jak również niektórzy pracownicy zostali ukarani. Jest powszechnie uznane, że oficjalna stawka CHF LIBOR była istotnie niższa w stosunku do rzeczywistego kosztu pozyskania pieniądza. Mogło powstać wrażenie, że stopa LIBOR jest wyjątkowo niska, a więc pozyskiwanie finansowania w szwajcarskiej walucie jest wyjątkowo tanie. Nic podobnego! Polskie instytucje nigdy nie miały bezpośredniego dostępu do rynku międzybankowego dla franka szwajcarskiego i tym samym nigdy nie mogły bezpośrednio skorzystać z niskich stawek kwotowanych przez banki będące w panelu dla LIBOR-u frankowego. Polskie banki – w tym mBank – pozyskiwały franki szwajcarskie pośrednio, czy to w operacjach swap, czy to w przy wykorzystaniu kredytów od zagranicznych inwestycji finansowych (w tym spółek matek). W przeciwieństwie do stopy LIBOR, która opisywała nieistniejącą rzeczywistość, koszt pozyskania franka we wspomnianych operacjach znacząco wzrósł. To dlatego oprocentowanie naliczane klientom przez mBank nie spadło wraz ze spadkiem stopy LIBOR. Nie spadło, bo spaść nie mogło, gdyż w tym czasie stopa ta nie odzwierciedlała faktycznego kosztu pozyskania pieniądza.

Czy tak będzie zawsze? Mówimy o kredytach hipotecznych, a więc o zobowiązaniach zaciągniętych na znaczącą część życia kredytobiorcy. Tym samym nie jest wykluczone, że w niedługim czasie faktyczny koszt finansowania w walucie szwajcarskiej znów będzie niższy od LIBOR: gospodarka globalna przejawia wszak, po raz pierwszy od wielu lat, zsynchronizowane ożywienie gospodarcze, a Europa chce – i wreszcie może – poświęcić czas, aby się reformować. Nie jest także wykluczone, że w obliczu nieuniknionej zmiany stawek referencyjnych w walucie szwajcarskiej (przejście na stawki dla pożyczek zabezpieczonych, a więc z definicji niższe od pożyczek niezabezpieczonych) koszt pozyskania pieniądza w walucie szwajcarskiej jeszcze spadnie. W pierwszej sytuacji odczują to kredytobiorcy, których kredyty zmieniają oprocentowanie na podstawie elastycznej formuły zmiany oprocentowania. Losy reszty umów nie są tak automatyczne, gdyż będzie musiało dojść do formalnej zmiany stawki referencyjnej, a to wcale nie będzie takie proste. Nie jest też oczywiste, czy nowa stawka referencyjna będzie wyższa, czy też niższa niż LIBOR.

W Polsce, gdzie prawie od zawsze rządzą zmienne stopy procentowe, musimy zacząć myśleć o potrzebie mniej dogmatycznego, a bardziej holistycznego widzenia kwestii sposobu kształtowania poziomu stóp procentowych tak, by pogodzić postulat zapewnienia ich transparentności dla klientów z realnymi kosztami pozyskania kapitału na rynku.

Dr Cezary Stypułkowski, prezes mBanku

Dr Ernest Pytlarczyk, główny ekonomista mBanku

Tekst ukazał się w „Dzienniku Gazecie Prawnej”.

Wkręcani w procesy

Posted on

Od wielu miesięcy ton publicznej dyskusji na temat kredytów frankowych nadają prawnicy. Kancelarie prawne prowadzące sprawy frankowiczów przeciwko bankom chętnie udzielają wypowiedzi, a nawet wywiadów. Ta wyjątkowo jednostronna, zniekształcona narracja antybankowa ma zachęcić naszych klientów do niewykonywania umów oraz procesowania się przed sądem. W większości populistyczne lub prawniczo-techniczne argumenty nie zostawiają przestrzeni na osadzoną w realiach trzydziestoletnich umów argumentację, która powinna być bliższa roli odpowiedzialnego doradcy prawnego. Takiej racjonalnej, bardziej zbalansowanej argumentacji wymaga uczciwość debaty publicznej, ale też rola prawników wobec klientów. Wypowiadając się w tych kwestiach, w moim przekonaniu, powinniśmy być bardziej powściągliwi gdyż w obrocie konsumenckim nikt z nas – zarówno klienci, bankowcy, jak i prawnicy, sądy, UOKiK czy Rzecznik Finansowy – nie miał do tej pory do czynienia ze sporami dotyczącymi umów o takiej perspektywie czasowej.

Jako prezes zarządu banku, który ma znaczący portfel kredytów we frankach, jako doktor nauk prawnych, wielokrotnie publicznie polemizowałem z tezami głoszonymi przez reprezentantów środowiska frankowiczów. Falę ostatnich wypowiedzi prawników, w których radykalizm interpretacyjny wyraźnie bierze górę, można potraktować jako nieodpowiedzialną autopromocję świadczonych usług, dokonującą się w aurze stopniowego załamywania się fundamentów prawa, które w jakimś stopniu przechodzi przez Polskę i niektóre kraje liberalne. Zwłaszcza, że ewolucja poglądów i treści formułowanych pozwów zdaje się zmierzać od „nienależytego wykonywania umów”, poprzez wnioskowanie o uznanie „abuzywności klauzul”, aż po postulaty „uznania nieważności” umów kredytowych. Przypomnę, że nie chodzi w tym wypadku o zakup butów czy nawet dóbr trwalszego użytku lecz o umowy kilkudziesięcioletnie, powiązane ze skomplikowanymi bilansami banków i masowym importem kapitału z zagranicy, mającego miejsce po wejściu Polski do Unii Europejskiej.

W moim przekonaniu publiczne sugerowanie, że zaciągniętych kredytów nie trzeba spłacać, jest dewastujące dla kultury stosunków umownych w Polsce i może spowodować daleko idące konsekwencje, których skutków nie jesteśmy w stanie przewidzieć. Może też być swoistą formą powrotu do czegoś, co we wcześniejszych publikacjach określałem jako „polską szkołę bankową” – pożyczyć, nie oddać, zredukować dług. Pamiętajmy, że nasza polska reputacja w środowiskach finansowych obciążona jest „hipoteką” redukcji długu sprzed ponad dwudziestu lat.

W warunkach narastającej fali swoistego nihilizmu prawniczego i coraz częściej pojawiających się wezwań i argumentów niektórych prawników do uznania nieważności walutowych umów kredytowych, rzetelność wymaga zaprezentowania również odmiennego, reprezentowanego przez banki stanowiska, które wyrasta z przekonania, że umowy powinny być dotrzymywane. Poniżej pozwolę sobie zatem przedstawić argumenty podważające najważniejsze, moim zdaniem, zarzuty podnoszone przez naszych przeciwników procesowych.

1. Nie ma podstaw do uznania umów o kredyt indeksowany i denominowany za nieważne.

Na poparcie stanowiska o rzekomej nieważności umów o kredyt indeksowany i denominowany jako nie spełniających kryteriów prawa bankowego, przytacza się nieprawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie (sygn. akt: III C 1073/14). Wyrok błędnie ustala, że skutkiem rzekomej abuzywności klauzuli waloryzacyjnej jest nieważność całej umowy o kredyt.

W tej sytuacji przypomnieć należy wyrok Sądu Najwyższego z początku zeszłego roku (sygn. akt: I CSK 1049/14), zgodnie z którym umowa kredytu indeksowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant. Również w sprawie kierowanego przeze mnie banku – pomimo że ostatecznie przegraliśmy sprawę ze względu na formalnie nieprawidłowości związane z doręczeniem wypowiedzenia umowy – Sąd Najwyższy w ustnych motywach wyroku podkreślił, że umowa jest ważna, a kredyt należy spłacać (sygn. akt II CSK 750/15). Sąd Najwyższy nie ustalił nieważności tych umów, chociaż miał takie uprawnienie, a okoliczności spraw rozpoznawanych przez Sąd Najwyższy były w tym zakresie takie same jak ta, którą rozpoznawał Sąd Okręgowy w Warszawie. Istotne wnioski, przeczące tezie o nieważności umów o kredyt indeksowany, wynikają także ze stanowiska Sądu Najwyższego do projektu ustawy o zasadach zwrotu niektórych należności wynikających z umów kredytu i pożyczki. Z tego stanowiska wynika, że Sąd Najwyższy uznaje takie umowy za ważne, wskazując, że roszczenia kredytobiorców o rozliczenie spreadu powinny dotyczyć tylko okresu do wejścia w życie ustawy antyspreadowej, i to z zastrzeżeniem, że umowa kredytowa wcześniej nie przyznawała prawa do spłaty kredytu w walucie indeksacji. Jeśli bowiem tak było, żadne roszczenia o zwrot spreadu nie powstają.

2. Nie doszło do zmiany kierunku orzecznictwa na korzyść frankowiczów.

Nie sposób zgodzić się z twierdzeniem, że doszło do zmiany orzecznictwa w sprawach frankowych. Jedno orzeczenie nie oznacza zmiany linii orzecznictwa.

Naszym klientom, kredytobiorcom frankowym, należy się pełna informacja na temat bieżącego orzecznictwa, zanim – zachęceni wypowiedziami antybankowych prawników – podejmą decyzję, która skutkować może wypowiedzeniem kredytu. Tylko w paru ostatnich miesiącach zapadł szereg orzeczeń na korzyść naszego i innych banków, jak np.:

  • prawomocny wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 3 października 2016 r. (sygn. akt: I ACa 645/16),
  • wyrok z dnia 17 listopada 2016 r. Sądu Okręgowego w Elblągu (I C 5/16),
  • wyrok z dnia 13 października 2016 r. Sądu Okręgowego we Wrocławiu (I C 188/16),
  • wyrok z dnia 22 listopada 2016 r. Sądu Rejonowego dla Warszawy – Śródmieścia w Warszawie I Wydział Cywilny (I C 2500/16),
  • wyrok z dnia 12 września 2016 r. Sądu Rejonowego dla Warszawy – Śródmieścia w Warszawie I Wydział Cywilny (I C 1798/16).

3. Banki nie ustalały dowolnie kursu franka.

Wbrew twierdzeniom prawników występujących po stronie kredytobiorców frankowych, banki nie ustalały dowolnie kursu franka.

Kurs franka stosowany przez nasz oraz inne banki jest wyznaczany przez rynek walutowy, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd Okręgowy w Szczecinie (sygn. akt: I C 523/15). Bank na ten kurs nie ma wpływu. To, co zależy od banku, to spread. W korzystnych dla banków wyrokach sądy podkreślają, że kredytobiorcy – powołując się na brak w umowach zasad ustalania spreadu – powinni wykazać, że spread rzeczywiście zastosowany został zawyżony i był nieuczciwy. Nie mogą na tej podstawie uchylić się od wykonywania umowy o kredyt indeksowany i spłaty kredytu.

Co więcej, nawet w tych sprawach, gdzie sądy uznają, że postanowienia odsyłające do tabel kursowych banku mają charakter abuzywny, podkreśla się, że taka kwalifikacja tych postanowień nie pozbawia umowy jej indeksowanego charakteru, gdyż sama indeksacja nie jest abuzywna. Takie stanowisko wyraził nie tylko Sąd Okręgowy w Szczecinie, ale także Sąd Okręgowy w Warszawie (sygn. akt: XXIV C 837/14), Sąd Okręgowy w Krakowie (I C 2274/14), a także Sąd Okręgowy w Gliwicach (I C 289/14). Orzeczenia te są zgodnie z poglądem Sądu Najwyższego w sprawie odnoszącej się do naszego banku, a dotyczącej klauzuli zmiennego oprocentowania, w której Sąd Najwyższy podkreślił: „Eliminacja danej klauzuli umownej jako konsekwencja tej abuzywności nie może prowadzić do sytuacji, w której następowałaby zmiana prawnego charakteru stosunku zobowiązaniowego. (…) Takiej ekstensywnej wykładni skutków prawnych stwierdzenia abuzywności (art. 385[1] § 1 k.c.) nie można usprawiedliwiać nawet przy założeniu jej wybitnie prokonsumenckiego celu.”

4. Kredytobiorcy wiedzieli o ryzyku walutowym.

Świadomość zmienności kursów walut ma charakter powszechny. Banki dodatkowo informowały o ryzyku z tym związanym. Powołana przez Ministra Finansów Fundacja na Rzecz Kredytu Hipotecznego, w której pracach od lat uczestniczyli przedstawiciele Narodowego Banku Polskiego, Ministra Finansów, Ministra Sprawiedliwości, Związku Banków Polskich, środowisk naukowych i banków, zarówno w roku 2006, jak również 2007 publikowała informatory dla kredytobiorców opisujące szczegółowo ryzyko stopy procentowej i ryzyko walutowe. Miały one, zapewne nieprzypadkowy podtytuł: „bądź mądry przed podjęciem decyzji o walutowym kredycie hipotecznym”.

W tych publikacjach w sposób wyczerpujący opisywano charakter kredytu walutowego, ryzyka związane z jego zaciągnięciem w upływie czasu i pojęcia używane w umowach kredytu. Kredytobiorcy stojący przed decyzją bez problemu mogli się zapoznać ze specyfiką tych umów, sięgając po informator fizycznie lub odwiedzając strony internetowe (źródło). Mam nieodparte wrażenie, że wielu prawników formułujących kategoryczne sądy w kwestii statusu umów walutowych kompletnie ignoruje to oficjalne i kompetentne źródło informacji. Wydaje się, że również sądy nie sięgają do tego źródła w sposób systematyczny.

Wskazać należy, że ryzyko to było bagatelizowane przez tych, którzy obecnie stali się trybunami interesów frankowiczów. Przykładowo, Prezes UOKiK podkreślał, że wprowadzenie ograniczeń w udzielaniu kredytów walutowych jest rozwiązaniem zbyt daleko idącym, a ostateczna decyzja jaki rodzaj kredytu wybrać zawsze powinna należeć do konsumenta/kredytobiorcy (źródło: „Biała księga kredytów frankowych w Polsce ZBP”). Organizowano nawet protesty przeciwko ograniczeniu udzielania kredytów frankowych, np. akcja „Chcemy ryzykować!”. (źródło: jw.).

Co więcej, ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym definiuje przeciętnego konsumenta jako osobę, która jest „dostatecznie dobrze poinformowana, uważna i ostrożna”. Doświadczeni prawnicy na pewno mają tego świadomość.

Niedawno jedna ze znanych warszawskich kancelarii informowała w mediach, że formuje grupę do pozwu zbiorowego przeciwko jednemu z banków. A projektowane nowe przepisy mają spory zbiorowe ułatwić. To zapewne wywoła nową falę autopromocyjnych działań medialnych kolejnych prawników. Uważam, że nie tędy droga! Chcę wierzyć, że z obecnego zgiełku informacyjnego stopniowo wyjdziemy, chroniąc nasz system umów przed dewastacją. Niewątpliwie ukształtowanie się rozsądnej linii orzeczniczej zajmie trochę czasu, ale nie możemy pozwolić na przejęcie inicjatywy informacyjnej w tych sprawach ludziom, którzy poprzez kwestionowanie istoty walutowych umów kredytowych chcieliby zbudować nowy model biznesu prawniczego.

Cezary Stypułkowski, prezes zarządu mBanku

Tekst ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita”.

Zawrotna kariera abuzywności

Posted on

W jednym z ostatnich wydań, „Polityka” opublikowała wywiad z mecenas Barbarą Garlacz, reprezentującą „frankowiczów” w procesach sądowych przeciwko bankom. Pani mecenas z sympatią wypowiada się o kilku wydanych niedawno – korzystnych dla kredytobiorców – orzeczeniach sądowych. Jednocześnie pomija serię korzystnych dla banków wyroków, w tym dotychczasowe orzecznictwo Sądu Najwyższego w sprawach frankowych. Na podstawie kilku wyroków stwierdza, że kształtuje się „nowa linia orzecznicza”. Uznaje, że „jest dwoista i rozważania sądów są szerokie: od stwierdzenia nieważności czy nieistnienia takich umów od samego początku po stwierdzenie abuzywności konkretnych klauzul przeliczeniowych, czyli istnienia niedozwolonych zapisów odnośnie do przeliczania kursu waluty”.

Jak można wnioskować z wywiadu, preferowanym przez panią mecenas uzasadnieniem dla orzeczenia nieważności umów o kredyty frankowe (indeksowane i denominowane), jest uznanie ich za sprzeczne z Prawem bankowym. Domyślam się, ze chodzi o to, iż przed 2011 rokiem nie były expressis verbis wymienione w artykule 69 ustawy. Jak stwierdza, „biorąc pod uwagę (…) konstrukcję kredytu indeksowanego, bliżej jej do terminowej operacji finansowej niż kredytu”.

W przypadku, gdyby sąd miał obiekcje do takiej interpretacji, podpowiada unieważnienie z powodu zastosowania klauzul abuzywnych. Powołując się na jedno z orzeczeń stwierdza, iż „fakt, że bank ustalił swój kurs kupna w oparciu o zapisy abuzywne, spowodowało, że nie ma kursu po którym należałoby kwotę w złotówkach (…) zamienić na franki”. W konkluzji zaleca „nieschematyczne” spojrzenie i wzywa do „odwagi sądów, bo banki wbrew populistycznym tezom są przygotowane na najbardziej rygorystyczne orzeczenia”.

Pani mecenas nie wskazuje, że orzeczenia sądów stwierdzające nieważność umów kredytowych z powodu abuzywności ich postanowień (jakkolwiek to brzmi obco dla prawniczego ucha) są zjawiskiem zupełnie marginalnym i wyobcowanym. Z tego też względu media je ochoczo wychwytują i komentują. Właśnie z powodu ich niezwykłości i unikalności. Sąd Najwyższy, który już miał okazję orzekać w sprawach frankowych, nie skorzystał do tej pory z porady Pani mecenas, nie odpowiedział na wezwanie do odwagi i żadnego kredytu frankowego nie unieważnił.

Wywiad z panią mecenas jest jedną z wielu publikacji, jakie w ostatnich miesiącach ukazały się w mediach. Większość z nich prezentowała zdecydowanie antybankowe nastawienie, a autorami wielu z nich byli prawnicy reprezentujący frankowiczów w sporach z bankami. Bardzo mnie niepokoi, że podobnie skrajnie antybankowe i abstrahujące o linii orzeczniczej Sądu Najwyższego stanowisko przedstawili też publicznie Rzecznik Finansowy oraz Prezes UOKiK.

Od 2010 roku jestem prezesem zarządu mBanku. Bank ten w latach 2004–2008 aktywnie udzielał kredytów frankowych. W sumie w tym okresie udzielił około 7 mld CHF mieszkaniowych kredytów hipotecznych, finansując je zaciągniętymi zobowiązaniami zagranicznymi we frankach. Obecnie portfel ten wynosi 4,7 mld CHF czyli ponad 19 mld PLN. To niewątpliwie kwota na tyle duża, że uzasadnia moje zaangażowanie w publiczną dyskusję w tej sprawie.

Zacznę od „walutowości” kredytów. Kiedy w latach 2004–2008 były zawierane umowy o kredyty indeksowane i denominowane wszyscy świetnie wiedzieli, o co chodzi. W kraju nie było kapitału na finansowanie mieszkań, a odsetki dla złotówek były bardzo wysokie. Wiadomo było, że chodzi o zaciągnięcie kredytu możliwie najniżej oprocentowanego (a taką możliwość dawał frank szwajcarski, bo miał i nadal ma najniższy LIBOR) – tak, aby udział odsetek w ratach kapitałowo-odsetkowych był jak najmniejszy. To bowiem pozwalało przy danym poziomie dochodu kredytobiorcy zwiększyć udział wypłacanego kapitału i liczbę metrów kwadratowych kupowanego mieszkania. Nikomu nie przeszkadzało, że wypłata kredytu następuje w złotych. Wręcz przeciwnie. Tak było najlepiej dla kredytobiorcy, bo sprzedawca mieszkania oczekiwał zapłaty w złotych. Nikomu także nie przeszkadzało, że w umowie określona była sztywna, wynikająca z umowy nabycia mieszkania, kwota w złotych i wstępna w walucie z zaznaczeniem, że będzie określona ostatecznie w dniu uruchomienia kredytu według kursu z tego dnia. Mało tego. Nikt nie protestował, jeśli w związku z dość systematycznym spadkiem kursu CHF w latach 2004–2008 kolejne raty kapitałowo-odsetkowe, po przeliczeniu na złote, okazywały się coraz niższe. Mało komu wtedy przeszkadzało, że są przeliczane według tabeli banku. Nikt nie domagał się, aby unieważnić klauzulę indeksacyjną i za podstawę spłat przyjmować wypłacone złotówki. Kredytobiorcom bardzo to się podobało i wszystko świetnie rozumieli. Przestało się podobać od września 2008 roku, kiedy to rozpoczął się trwający do dzisiaj trend relatywnego osłabiania się złotego i relatywnego umacniania się franka. Wtedy okazało się, że podobno wielu kredytobiorców przestało rozumieć to, co świetnie rozumieli wcześniej. Zaczęło się poszukiwanie argumentów kwestionujących ważność umów oraz odwoływanie się, gdzieś od początków 2011 roku, do tak zwanych niedozwolonych klauzul umownych (abuzywnych).

Tak naprawdę nie chodzi zatem o konstrukcję umów indeksowanych i denominowanych, ani o bankowe tabele kursowe. Problem polega na tym, że frank, który kosztował 2,80 zł w 2004 roku, 2,60 zł w 2005 r., 2,40 zł z w 2006 r., 2,20 zł w 2007 r. i 2 zł w połowie 2008 r., dzisiaj kosztuje 4,10 zł. Jestem pewien, że gdyby za jakiś czas kurs ten wrócił do 2 zł wówczas okazałoby się, że wszystkie umowy indeksowane są jak najbardziej OK, wszyscy znowu wszystko rozumieją i nikt nie życzy sobie żadnego „odwalutowania”, zaś pożyczanie w złotówkach było „dla naiwnych”.

W latach 2004–2008, kiedy zawierane były umowy indeksowane i denominowane, przewidujące przeliczanie walut obcych według tabel kursowych ogłaszanych przez banki, nie było to uznawane za klauzulę niedozwoloną.
Nie sposób znaleźć jakiekolwiek publikacje czy wypowiedzi z tamtego czasu kwestionujące prawny charakter walutowych umów kredytowych, zarzucające im naruszanie interesów klienta. „Ucieczkę” w kierunku bardzo formalistycznie interpretowanej abuzywności prawnicy reprezentujący niektórych klientów podjęli dopiero na początku obecnej dekady, gdy zdali sobie sprawę, że pozywanie banków na bazie „nienależytego wykonywania” umów kredytowych jest w większości wypadków bezskuteczne.

W tamtym czasie banki działały więc w zgodzie z ówcześnie obowiązującym prawem i praktyką rynkową. Abuzywność określonych klauzul była uznawana przez sądy dopiero w trakcie trwania wieloletnich umów kredytowych. W pewnym sensie mamy zatem do czynienia z działaniem czy też interpretowaniem prawa wstecz. Po wejściu w życie przepisów o abuzywności klauzul kursowych, banki zaproponowały – w odniesieniu do wcześniej zawartych umów – podpisanie aneksów określających sposób ustalania kursów. Tylko nieliczni klienci przystąpili do tych aneksów. Niezależnie od tego, mają oni możliwość – i część z nich z tego korzysta – spłacać kredyt w walucie, w ten sposób uniezależniając się od kursów tabelowych. Kredytobiorcy mają więc instrumenty, by „uniezależnić się” od kursu bankowego. Fakt, że mimo tych instrumentów domagają się unieważnienia umów w oparciu o rzekomą dowolność banku przy ustalaniu tabeli kursowej, świadczy dobitnie, że mają na celu jedynie uchylenie się od swoich zobowiązań. Wbrew twierdzeniom mec. Garlacz, sądy w większości orzeczeń dostrzegają ten aspekt. Przyjmują, za wyrokiem Sądu Najwyższego z 2015 roku, że ideą dokonania w roku 2011 zmiany Prawa bankowego, było utrzymanie dotychczasowych kredytów indeksowanych i denominowanych z modyfikacjami wynikającymi z tej zmiany (na czele z wynikającym wprost z ustawy prawem klienta do spłaty w walucie). Orzeczenie Sądu Najwyższego z maja 2015 roku rozstrzygnęło kwestię klauzuli zmiennego oprocentowania w ten sposób, że jej kwestionowanie nie tylko nie prowadzi do nieważności umowy kredytowej, ale nawet nie daje podstaw do twierdzenia, że kredytobiorca może płacić oprocentowanie stałe z chwili udzielenia kredytu.

W końcowej konkluzji pani Barbara Garlacz wzywa sądy do „większej odwagi” i zapewnia o „przygotowaniu banków na najbardziej rygorystyczne rozwiązania”. Jak rozumiem to „najbardziej rygorystyczne rozwiązanie” – o dziwo, popierane także przez Rzecznika Finansowego i Prezesa UOKiK – sprowadza się do tego, aby banki oddały kredytobiorcom dotychczas spłacone raty kapitałowo-odsetkowe ( domyślam się, że koniecznie z odsetkami ustawowymi) oraz umorzyły przyszłe zobowiązania według ich aktualnego stanu. Następnie, jak należy wnioskować, banki powinny próbować dochodzić zwrotu kwot z umów kredytowych według kursu franka z dnia udzielenia kredytu lub kwoty w złotych wówczas uruchamianej, pewnie bez żadnych odsetek, bo to przecież „terminowe operacje finansowe”. Spróbujmy ocenić, jaka jest w przybliżeniu skala tego problemu.

Wykazywana w bilansach banków kwota należności z tytułu walutowych kredytów mieszkaniowych dla gospodarstw domowych wynosiła na koniec września 163 mld PLN ( biorąc pod uwagę osłabienie złotego w ostatnich 2 miesiącach jest to dziś pewnie ponad 170 mld PLN). Odpowiada to około 9,5 proc. PKB (1790 mld PLN w 2015 roku) i stanowi – dla przykładu – niemal równowartość rocznego spożycia żywności w Polsce. Kredyty te mają być spłacane przez następne 20-25 lat, a więc w kwotach po około 8-10 mld PLN rocznie, co stanowi ok 1 proc. rocznych dochodów gospodarstw domowych (wynoszących obecnie 1 bln zł).

W mBanku oceniamy, że powszechne zastosowanie proponowanego „rygorystycznego rozwiązania” oznaczałoby dla banków konieczność zapłacenia/skreślenia z aktywów około 140-150 mld PLN. To mniej więcej styczniowa propozycja „prezydencka” razy dwa. Jeżeli skutki propozycji styczniowej były ocenione jako katastrofa finansowa, to proponowane „rozwiązanie rygorystyczne” byłoby superkatastrofą.

W pełni rozumiem, że pani mecenas nie patrzy na problem w ten sposób. Domyślam się, że wycenia zdolność banków z punktu widzenia kilkunastu czy kilkudziesięciu spraw, jakie przeciw nim prowadzi i uważa, że w razie prawomocnych wyroków zgodnych z jej linią, banki bez problemu wypłacą miliony czy dziesiątki milionów złotych jej i jej klientom. W sumie nawet rozumiem, że to sprytny pomysł na biznes. Ze swej strony muszę jednak ostrzegać przed makroekonomicznymi skutkami takiego podejścia i pokazywać, do czego ono doprowadzi, jeśli stanie się powszechne.

Wywiad z mec. Garlacz jest kolejnym przykładem jednostronnej antybankowej narracji i autopromocji zachęcającej klientów do niewykonywania umów i procesowania się z bankami. Nie tędy droga. Banki chcą być i będą blisko swoich klientów, zwłaszcza tych, którzy, zmagając się z realnymi problemami, będą z nimi współpracowali. Należy pamiętać, że podstawową powinnością banków jest ochrona powierzonych nam depozytów, a nie promocja redukcji długu naszych kredytobiorców, którym umożliwiliśmy realizowanie ich potrzeb mieszkaniowych, i których, według naszych ocen, stać na obsługę tego długu. W imię ochrony środków naszych deponentów będziemy się przeciwstawiali interpretacyjnej żonglerce przepisami w stosunku do najdłuższych umów, jakie funkcjonują na polskim rynku.

Cezary Stypułkowski, prezes zarządu mBanku

Tekst w wersji skróconej ukazał się w tygodniku „Polityka” (pod tytułem „O nadużyciu abuzywności”).

Odpowiedź bankowca… czyli polemika z internautami

Posted on

Dziękuję wszystkim, którzy przeczytali mój artykuł „Odpowiedź bankowca”, zamieszczony w „Rzeczpospolitej” (30.05.2016 r.). Dziękuję także za liczne komentarze i wypowiedzi, jakie pojawiły się w internecie. Wiele z nich poruszało ważne kwestie ekonomiczne i prawne. Nie jestem w stanie odpowiedzieć indywidualnie wszystkim uczestnikom dyskusji. Dlatego skoncentruję się na kilku ważnych, powtarzających się zagadnieniach, a mianowicie:

  • twierdzeniu, że kredyty we frankach były kredytami złotowymi,
  • abuzywności klauzul zawartych w umowach kredytowych,
  • zdolności do przewidzenia przez bankowców przyszłości na wiele lat do przodu,
  • dochodowości kredytów frankowych.

O tym czy kredyty były złotowe czy waloryzowane

W licznych wypowiedziach można przeczytać, że „kwota kredytu w umowach >>waloryzowanych<< mBanku określona została jednoznacznie w złotych”, a zatem „są to umowy złotówkowe”. Przypomnę, że nazwa zawieranych z klientami umów to: „Umowa o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych waloryzowany kursem CHF”. Wyjaśniając – pojawiająca się w dokumentach kwota do wypłaty (czyli przelewu na konto sprzedającego) określona była w złotych, ale w tym samym paragrafie umowy informowano, że walutą waloryzacji jest CHF. Kredytobiorca widział też kwotę kredytu wyrażoną w CHF – z zastrzeżeniem, że w dniu jego uruchomienia, może się ona różnić (ze względu na różnice kursowe między dniem podpisania umowy a realizacją wypłaty). Takie rozwiązanie zastosowano po to, aby w dniu dokonywania przelewu z kredytu można było przekazać na konto sprzedającego dokładnie tyle, ile wynikało z umowy pomiędzy kredytobiorcą a sprzedającym nieruchomość. Gdyby zastosowano rozwiązanie odwrotne, to znaczy określono sztywną kwotę w CHF, to okazać by się mogło, że na skutek spadku kursu CHF, równowartość w złotych nie wystarcza do zapłacenia kwoty należnej sprzedawcy. Zastosowane w umowach rozwiązanie miało na celu uniknięcie sytuacji, w której kredytobiorca nie dysponowałby kwotą odpowiednią do wykonania swojego zobowiązania. Zgodnie z umową po kilku dniach od uruchomienia bank wysyłał kredytobiorcy załącznik do umowy z harmonogramem spłat kredytu, wyrażonym w CHF. Tak więc zobowiązanie kredytobiorcy określone zostało w walucie waloryzacji czyli w CHF.

O abuzywności klauzul

Kwestia stosowania przez banki klauzul uznanych za niedozwolone pojawia się w wielu wypowiedziach, najczęściej w takim kontekście: określona klauzula jest „niedozwolona (abuzywna), a zatem nielegalna; banki nadal ją stosujące prowadzą działalność niezgodną z prawem”. Zwracam uwagę na następujące aspekty:

  • podstawę prawną funkcjonowania tych umów określa zasada swobody umów – art. 353 (1) Kodeksu cywilnego w związku z art. 69 Prawa bankowego. Jest oczywistym, że kredyty te mieszczą się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowią jej możliwy wariant, a kwestia ich legalności nie budzi wątpliwości, co zostało jednoznacznie potwierdzone w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Dotychczasowe orzecznictwo w tej kwestii było spójne i mimo wypowiedzi różnych „mniejszych” lub „większych” autorytetów kwestia sposobu traktowania, w tym ważności umów, powinna być pozostawiona systemowi sądowemu;
  • abuzywność, choć znana prawnikom „od zawsze”, jest na swój sposób nowym bohaterem narracji w sferze publicznej. Musimy jednak być bardziej powściągliwi w tej łatwości używania, a może nawet nadużywania tej instytucji w debacie, bo to może być demolujące dla stosunków umownych w wymiarze kulturowym;
  • orzeczenia sądowe dotyczące konkretnych, formułowanych bez złych intencji zapisów, zapadały w okresie trwania umów, w kilka lat po ich zawarciu;
  • można stosunkowo łatwo dostosować się do tych orzeczeń jeśli chodzi o nowe umowy;
  • jednocześnie zwróciłem uwagę na fakt, że aktualnym pozostaje pytanie co robić z klauzulami abuzywnymi w wieloletnich umowach? Czy jeśli zaoferujemy gotowość do zmiany tych klauzul na takie, które w świetle obecnego orzecznictwa będzie można uznać za w pełni zobiektywizowane i niezależne od banku, to czy kredytobiorcy zechcą podpisać takie aneksy? Nie ma też gwarancji, że za parę lat na kanwie innych, nieprzewidywanych obecnie problemów, również te nowe klauzule nie zostaną uznane za abuzywne;
  • uznanie klauzuli za abuzywną nie przesądza, że określone kwoty czy inne korzyści finansowe pobrane na podstawie tych klauzul były nieuzasadnione czy też, że wykonywanie danej klauzuli było niewłaściwe lub naruszało interesy konkretnego konsumenta. W takim też kierunku idzie orzecznictwo Sądu Najwyższego, jak chociażby w wyroku z zeszłego roku w sprawie pozwu zbiorowego przeciwko mBankowi. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów dokonuje tzw. kontroli abstrakcyjnej, a więc bada tylko czy dana klauzula mogłaby potencjalnie naruszać interesy konsumenta w oderwaniu jednak od rzeczywistego jej wykonywania;
  • na marginesie – warto pamiętać, że często za abuzywny zostaje uznany fragment czy nawet jedno słowo w danej klauzuli, ale nie jest negowana istota postanowienia.

O zdolności przewidzenia przyszłości

Wraca jak bumerang zarzut, że banki powinny przewidzieć kryzys gospodarczy i napięcia polityczne, jakie wystąpiły w latach 2009–2015, a w konsekwencji – będący ich skutkiem wzrost kursu franka. Odpowiadam raz jeszcze: to było, jest i będzie niemożliwe. Nie wiemy co wydarzy się jutro, za rok czy za 10 lat. Czy nastąpi Brexit? Może tak, może nie. Prognozy są różne. Bukmacherzy przyjmują zakłady. Czy rozpadnie się strefa euro? Różnie ludzie mówią. Czy rozpad strefy miałby wpływ na naszą gospodarkę, kurs złotego, inflację i stopy procentowe? Na pewno ogromny. Ale czy to znaczy, że mamy dziś dostosowywać nasze działania do takiego scenariusza? Oczywiście nie. Działamy według takich realiów, jakie są. Oczywiście sporządzamy wiele prognoz. Nigdy nie przewidują one jednak fundamentalnych zmian aktualnych warunków (kryzysów, wojen itp.). I tak było przed 10 laty. Też były jakieś realia, były ówczesne prognozy i zgodnie z nimi postępowano. Pewnie gdyby nabywcy mieszkań z lat 2007–2008 „dobrze prognozowali” i przewidzieli, że ceny nieruchomości obniżą się istotnie w następnych latach, to raczej wstrzymaliby się z zakupem na kilka lat. Nie zrobili tego, bo działali zgodnie z ówczesnym trendem i trudno za to kogokolwiek winić.

O dochodowości kredytów frankowych

W kilku wypowiedziach poruszone zostały różne aspekty dochodowości kredytów frankowych. Najdalej idący internauta upiera się przy poglądzie, że banki mogły zarobić na umocnieniu franka, bo „jeśliby miały otwartą pozycję to mogłyby ją bez problemu zamknąć w każdej chwili i przeliczyć na złote”. Odpowiem tak. Jeśli da mi Pan zapewnienie, uwiarygodnione gwarancją bankową, że na przykład dolar umocni się względem złotego to pewnie zaryzykuję sprzedaż złotych i kupno dolarów. Ale takich gwarancji nikt nie udzieli. A same zapewnienia mają ograniczoną wartość. Dlatego banki, chroniąc depozyty swoich klientów, utrzymują zrównoważone pozycje walutowe i raczej nie spekulują na kursach walutowych. Kiedy po jakimś czasie wiemy co się wydarzyło, możemy mówić, że lepiej było zrobić to czy tamto. Ale przyszłości nie znamy. Powtarzam, co by powiedzieli właściciele lokat, gdyby jakiś bank im oznajmił, że wypłaci im tylko część pieniędzy, bo resztę stracił, gdyż źle obstawił przyszłe zmiany kursów walut?

W jednym z komentarzy zwrócono uwagę, że aprecjacja franka była dla banków korzystna, gdyż pobierają odsetki od większego w przeliczeniu na złote salda. To prawda, tylko że ze względu na utrzymywanie zrównoważonej pozycji walutowej płacimy odsetki również od zwiększonego salda.

W kolejnej wypowiedzi stwierdza się, że może właśnie dlatego nie zarabiamy na tych kredytach, bo za dużo płacimy „mamusi” za finansowanie we frankach (według internauty „po koszcie efektywnym 10 proc. rocznie”). Nie wiem skąd internauta wziął tę liczbę. mBank podaje w raportach rocznych dość szczegółowe informacje. Na przykład w raporcie za 2015 r. można przeczytać, że marża od frankowych pożyczek podporządkowanych głównemu akcjonariuszowi wynosiła od 1,2 do 2,2 proc., a nie 10 proc. Można też znaleźć informację, że oprocentowanie wyemitowanych przez mBank i sprzedanych w trybie rynkowym obligacji we frankach szwajcarskich wynosi 2,5 proc., a zatem efektywnie jest wyższe niż finansowanie z Commerzbanku.

Jedna z internautek, stwierdza, że banki na „samym oszukiwaniu” na spreadach zarabiają rocznie 300 mln złotych. Sądzę, że to dość dobre oszacowanie, przynajmniej jeśli chodzi o skalę. Ile to jest dokładnie też nie wiem, może 200, może 350, gdyż takie dane nie są publikowane. Załóżmy, że 300, jak twierdzi Pani Edyta. Oznacza to, że jeśli zrelacjonujemy ten dochód do wielkości portfela kredytów frankowych wszystkich banków wynoszącego, w przeliczeniu na złote około 140 mld PLN, to otrzymujemy roczną marżę kursową około 0,2 proc., a więc tyle, ile podałem w swoim artykule.  Kwestią sporną pozostaje to, czy banki mają prawo czerpać korzyści ze spreadów. Moim zdaniem mają i robią to legalnie.

Cezary Stypułkowski, prezes zarządu mBanku

Odpowiedź bankowca

Posted on

W dyskusji na temat kredytów hipotecznych w walucie regularnie pojawiają się argumenty mające z faktami niewiele wspólnego. W dużej mierze ich autorstwo przypisywać można panu Maciejowi Pawlickiemu, który w wywiadach określa się mianem „ofiary pułapki na franka”. Uważam, że kilka poruszonych przez Pana Pawlickiego kwestii wymaga odpowiedzi ze strony środowiska bankowego, by opinia publiczna miała szansę zapoznać się z punktem widzenia drugiej strony.

Rozumiem, że wielu klientów frankowych – szczególnie tych, którzy zaciągnęli zobowiązanie w latach 2007–2008 – może mieć poczucie przegranej i w sposób całkiem zgodny z ludzką naturą wini za to tych, którzy im zaciągnięcie takiego kredytu doradzali i go udzielali. Trzeba więc przypomnieć, skąd wzięło się zainteresowanie kredytami w szwajcarskiej walucie. Przede wszystkim na skutek wyraźnie niższej stopy procentowej na franku, ta sama kwota pożyczanego kapitału dawała znacznie niższą ratę miesięczną, a przy takiej samej racie co w złotych, możliwość kupienia większego mieszkania. Sądzę także, że dla sporej grupy kredytobiorców ważnym motywem wyboru franka jako waluty zobowiązania była nadzieja (wyrażana także przez polityków, ekonomistów i media) na jego dalszą deprecjację i związany z tym spadek wartości ekwiwalentu złotowego. Fatalny splot okoliczności, na które nie mieli wpływu i nie mogli ich przewidzieć ani kredytobiorcy, ani polskie banki, spowodował radykalną zmianę sytuacji.

Dlaczego frank się wzmocnił?

Upadek Lehman Brothers, kryzys bankowy w USA i niektórych krajach europejskich, spowolnienie gospodarcze, kryzys grecki i kłopoty krajów południa Europy, wzrost napięć politycznych (Bliski Wschód, Ukraina) i wreszcie rosyjskie sankcje przyczyniły się do kłopotów. Osłabiły napływ kapitału do krajów emerging markets, w tym Polski, wzmocniły – do „bezpiecznych przystani” takich jak dolar i właśnie frank. Złoty istotnie się osłabił w stosunku do głównych walut, natomiast frank bardzo się wzmocnił. To oczywiste, że działające w Polsce banki nie miały na te zdarzenia żadnego wpływu i w żaden sposób nie mogły ich przewidzieć – wbrew opiniom, że celowo wpędzaliśmy klientów w przyszłe kłopoty. Problemy kredytobiorcy to ostatnia rzecz, jakiej mógłby chcieć bank, a potencjalne kłopoty dużej części kredytobiorców, to dla każdego banku wielki problem.

Adwersarze banków twierdzą, że w latach 2005–2008 sprzedawcy kredytów hipotecznych i eksperci zapewniali, że kurs franka nie wzrośnie lub wzrośnie nieznacznie. Nie wiem kto, komu i na jakiej podstawie tak mówił. W rekomendacji S wydanej przez KNF było tylko zalecenie, aby bank udzielając kredytu w walutach obcych analizował zdolność kredytową przy założeniu, że stopa procentowa dla kredytu walutowego jest równa stopie dla kredytu złotowego, a kapitał kredytu jest większy o 20 proc. Nadzór zalecał też przeprowadzanie symulacji na wypadek spadku kursu złotego w stosunku do poszczególnych walut obcych o 30 proc. Wymuszało to stosowanie dodatkowych buforów bezpieczeństwa w momencie udzielania kredytu, dzięki czemu zresztą jakość kredytów frankowych pozostaje bardzo dobra pomimo tak znacznego wzrostu kursu. Nie było to natomiast żadną prognozą.

Dostępne były fachowe poradniki wskazujące na ryzyko związane z zaciąganiem zobowiązań walutowych. Przykładowo w „Informatorze Fundacji na Rzecz Kredytu Hipotecznego dla kredytobiorców” zatytułowanym „Ryzyko stopy procentowej i ryzyko walutowe” napisano m.in.: „Podejmując decyzje o zaciągnięciu kredytu walutowego, należy pamiętać, że projekcja przyszłych wartości stopy procentowej i kształtowania się kursów walutowych oparta jest o dane z przeszłości. (…) Nie oczekujmy, że doradca kredytowy czy pracownik banku wiążąco przedstawi symulacje obciążenia kredytowego w przyszłości, z uwzględnieniem zmian kursu i oprocentowania. Odpowiedzialność za decyzję i ryzyko kredytu ponosi kredytobiorca”.

Również banki, a przynajmniej mBank, wymagały od kredytobiorców oświadczeń takich jak to nasze, w którym padają następujące słowa: „Pracownik banku przedstawił mi w pierwszej kolejności ofertę kredytu hipotecznego w polskim złotym. Po zapoznaniu się z tą ofertą zdecydowałem, iż dokonuję wyboru oferty kredytu denominowanego w walucie obcej mając pełną świadomość ryzyka związanego z tym produktem”.

Czy ktoś manipulował WIBOR-em?

Wśród argumentów, czy mówiąc wprost – oskarżeń – podnoszonych przez pana Pawlickiego pojawia się też to, że w 2008 roku, kiedy kurs franka był najniższy, dochodziło do sztucznego zawyżania stawki WIBOR, decydującej o koszcie kredytu w złotych. Przez to kredyt w złotych był drogi, a biedniejsi ludzie musieli brać kredyty we frankach. Z kontekstu można wnioskować, że to działające w Polsce banki były winne „sztucznemu zawyżaniu stawki WIBOR”. Prawda jest inna, a wyjaśnienie niezwykle proste: zmiany WIBOR-u nie były „sztucznym zawyżaniem” lecz zwykłym podążaniem za ruchami NBP, który podniósł stopę referencyjną z 5 proc. w grudniu 2007 r. do 6 proc. w lipcu 2008 r. (w tym czasie 3-mies. WIBOR wzrósł z 5,7 proc. w końcu 2007 r. do 6,6 proc. w połowie 2008 r.). Można to łatwo sprawdzić.

Ile mieszkań oddajesz bankowi?

Kolejny argument dotyczy relacji pomiędzy łączną kwotą, jaką kredytobiorca ma spłacić bankowi, a kwotą kapitału wypłaconego w momencie początkowym. Według Pawlickiego ludzie nie zdawali sobie sprawy, że zaciągnięcie kredytu oznacza konieczność oddania dwu-, trzy- lub czterokrotności wartości mieszkania. Przypomnę więc, że istotą oprocentowanego kredytu jest to, że kredytobiorca spłaca nominalnie większą kwotę niż oryginalnie otrzymał. To, o ile jest to więcej, zależy od długości okresu kredytowania, stopy procentowej, oraz w przypadku kredytu walutowego, od kursu tej waluty. Nie są konieczne negatywne zmiany kursowe, aby suma spłat dwu-, a nawet trzykrotnie przewyższała kwotę wypłaconego kapitału.

Przykładowo jeśli zaciągniemy kredyt na 30 lat przy stopie 5,3 proc., to skumulowane odsetki będą stanowiły równowartość wypłaconego kapitału, a zatem zgodzimy się na „oddanie bankowi dwukrotności wartości mieszkania”. A jeśli stopa procentowa wzrosłaby do 13 proc., kwota odsetek byłaby trzykrotnie wyższa niż kapitał. Czyli oddalibyśmy „czterokrotność”. Przypomnę, że 15 lat temu mieliśmy w Polsce jeszcze wyższe stopy. Czy to się może powtórzyć? Dzisiaj wydaje się to mało prawdopodobne. Ale na świecie różnie bywało… Gdyby na przykład oprocentowanie kredytów hipotecznych wzrosło z obecnych około 4 proc. do około 8 proc. (taki poziom stóp znamy z historii) to płacone raty miesięczne podskoczyłyby o ponad połowę. Co wtedy powiedzieliby „złotówkowicze”? Że zostali oszukani i niech banki same pokryją skutki wzrostu stóp?

Kredyt we frankach czyli nielegalny?

Następne, w gruncie rzeczy kluczowe oskarżenie, to stwierdzenie, że walutowe kredyty hipoteczne są toksycznymi instrumentami pochodnymi. Niektórzy uważają też, że żadnej waluty w ramach kredytu nie otrzymali. Stąd już prosta droga do innego stwierdzenia, że tego typu kredyty od początku były nielegalne, bo nikt ich w prawie nie zapisał.

Przede wszystkim wyjaśnijmy, że o legalności prowadzonej działalności nie decyduje to, że jest ona opisana w ustawach i nimi wyraźnie dopuszczona, ale to, że nie jest zabroniona. Jeżeli regulator chce czegoś zabronić lub ograniczyć krąg podmiotów, którym wolno daną działalność wykonywać, to wprowadza stosowne zakazy lub koncesje. W dzisiejszych czasach, kiedy rozwój technologiczny znacznie wyprzedza działalność legislacyjną, zastosowanie ogólnej formuły, że legalnie możemy robić tylko to, na co jednoznacznie pozwolono w ustawach, stawiałoby nas poza cywilizowanym światem. Fakt, że legislatorzy nie opisali w ustawach przelewów na numer telefonu, nie oznacza, że można uznać te przelewy za nielegalne.

Kredyty wypłacane w złotych i zawierające klauzulę waloryzacyjną opartą o kurs wybranej waluty obcej to nic nowego, stosowane były w obrocie gospodarczym na długo zanim zaczęto udzielać kredytów frankowych. Podstawą prawną ich funkcjonowania jest zasada swobody umów określona w kodeksie cywilnym.

Istotą kredytów z klauzulą waloryzacyjną jest to, że są one wypłacane w złotych. Wynika to najczęściej z natury transakcji zawieranej między kredytobiorcą a jego kontrahentem. W przypadku nieruchomości mieszkaniowych sprzedawca zawsze chciał otrzymać zapłatę w złotych. Zasadą jest też, że kredyty hipoteczne udzielane są w formie bezgotówkowej, a zatem kredytobiorcy nie dostają ani waluty, ani złotych polskich na swój rachunek, lecz składają dyspozycję przelewu do sprzedającego (całej lub prawie całej kwoty kredytu).

Abuzywność unieważnia zawarte umowy?

Kilka słów o świeżo w Polsce odkrytym i poszukującym swojej interpretacji fenomenie abuzywności. Można powiedzieć, że cała argumentacja o „odwalutowaniu” próbuje bazować na paru orzeczeniach Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznających za niedozwolone zawarte w umowach kredytowych tzw. klauzule spreadowe. Przewidują one, że wypłata kredytów dokonywana będzie według kursu kupna waluty określonego w tabeli kursowej danego banku, a spłata według ogłaszanych w tych tabelach kursów sprzedaży. Głównym zarzutem było to, że tak ustalane kursy zależą wyłącznie od jednej strony umowy, która ma możliwość ustawiania ich w sposób dla siebie korzystny.

Należy przypomnieć, że stosowanie w umowach kredytowych kursów walut z tabeli ogłaszanej przez banki ma długą historię, znacznie wyprzedzającą lata 2000. Faktem jest, że wtedy nie było tak restrykcyjnych przepisów o ochronie konsumentów, a wyobraźnia bankowych decydentów nie przewidziała skali restrykcji, jakie po latach nastąpiły.

Pan Pawlicki uważa kredyty w walucie za nielegalne, a wprowadzenie tzw. ustawy antyspreadowej (dającej możliwość spłaty kredytu bezpośrednio w walucie) za próbę „niezdarnej legalizacji”. Na tej podstawie pozwolę sobie stwierdzić, że dziś mamy do czynienia z postulatami „niezdarnej delegalizacji” rozwiązań zawartych w wieloletnich umowach cywilno-prawnych. Orzeczenia o abuzywności idące w tysiące sztuk dotyczą bowiem bardzo różnej materii prawnej i ekonomicznej. Przytłaczająca ich większość dotyczy na bieżąco zawieranych, krótkoterminowych umów handlowych. Na przykład, że w umowie sprzedaży butów przez internet, przez firmę X niedopuszczalna jest klauzula ograniczająca termin zwrotu towaru. W tego typu przypadku wycofanie klauzul uznanych za niedozwolone jest stosunkowo proste. Wystarczy w zawieranych od jutra umowach te klauzule zmienić, być może uwzględnić reklamacje pewnej liczby klientów i biznes toczy się dalej bez „wiszącego” ryzyka, że wszystkie istniejące umowy obciążone są wadami.

Materia kredytów hipotecznych jest kompletnie inna. Dotyczy wielkiej liczby umów zawartych na 25-40 lat, o łącznej wartości stanowiącej około 10 proc. PKB. Uznanie stosowania „własnych tabel kursowych” za niedozwoloną praktykę stwarza poważny prawny i praktyczny problem, w szczególności dotyczący rozliczeń sprzed wejścia w życie ustawy antyspreadowej. Nie jest to jednak równoznaczne ze zmianą charakteru umowy, w tym likwidacją klauzuli indeksującej do CHF, która jako taka nigdy nie została uznana za niedozwoloną.

Na kredytach we frankach banki zbiły kokosy?

W dyskusji o kredytach walutowych nie sposób pominąć kwestii korzyści i kosztów banków związanych z kredytami frankowymi. Jak wiadomo, mBank w latach 2005–2008 należał do grupy banków najbardziej aktywnych w udzielaniu tych kredytów. Obecnie wartość frankowych kredytów hipotecznych, finansowanych średnio- lub długoterminowymi kredytami i pożyczkami zagranicznymi, wynosi 5 mld franków. Niestety, nigdy nie były to aktywa szczególnie dochodowe. Biorąc pod uwagę koszt pozyskania ich finansowania, generują ekonomiczną stratę.

Co więcej, banki nic nie zyskały na aprecjacji franka. Wynika to z prostego faktu, że zobowiązane są – dla zapewnienia wypłacalności – do utrzymywania zrównoważonej pozycji walutowej. Jesteśmy depozytariuszami oszczędności Polaków. Nie wolno nam podejmować spekulacji na kursach walutowych, bo gdybyśmy źle obstawili, to nie mielibyśmy z czego zwrócić wpłaconych oszczędności. Dlatego walutowe kredyty hipoteczne finansowaliśmy zaciąganymi kredytami w tych walutach bądź zawieraliśmy transakcje zabezpieczające, powodujące takie same zmiany aktywów i pasywów w razie zmian kursowych, przede wszystkim po to, aby posiadane aktywa zawsze wystarczały na pokrycie zgromadzonych oszczędności. W przypadku mBanku źródłem finansowania kredytów frankowych niemal w 100 proc. były pożyczki i kredyty zagraniczne. To oznacza, że wskutek aprecjacji franka o mniej więcej tyle samo wzrosła przeliczona na złote równowartość udzielonych kredytów frankowych oraz zobowiązań banku z tytułu zaciągniętego finansowania.

Rabunek czy napad?

Na czym więc zarabiają banki, jeśli nie na spekulacji walutowej? Jedynie na marżach i prowizjach. A te w przypadku kredytów frankowych imponujące nie były i nie są. Relatywnie wysoki stał się natomiast koszt utrzymywania zrównoważonej pozycji walutowej. W sumie od lat ekonomiczny wynik na portfelu frankowym jest u nas ujemny.

Spready walutowe nie zmieniły tego w istotny sposób. Trzeba pamiętać, że spread wynoszący 3 proc. pobierany od przykładowo jednej trzydziestej kapitału początkowego zwiększy średnią marżę w całym okresie funkcjonowania kredytu o około 0,2 punktu procentowego. Trudno nazwać to rabunkiem.

Rabunkiem natomiast trzeba by nazwać ustawowe zmuszenie banków do „odwalutowania”, gdyż to oznaczałoby dla nich wielkie, niczym nieusprawiedliwione straty. Można powiedzieć, że różnica pomiędzy ustawowym „odwalutowaniem”, a gigantycznym napadem na banki polegałaby jedynie na formie, a nie istocie skutków.

Z tego powodu kwestia „odwalutowania” na skalę masową znajduje się moim zdaniem poza obszarem rozwiązań, jakie mogłyby zostać uznane za kompromis przez banki, ich właścicieli, a przede wszystkim deponentów, którzy zostaliby narażeni na utratę części swoich oszczędności.

Czym innym są rozwiązania wychodzące naprzeciw problemom konkretnych kredytobiorców, którzy z różnych powodów znaleźli się w kłopotach. Banki wciąż oferują rozwiązania pomocowe, które pozwoliły wielu kredytobiorcom utrzymać poziom bieżących spłat na akceptowalnym poziomie. Wpłaciły też poważne kwoty na specjalny fundusz powołany ustawą. Niezależnie od tego staramy się życzliwie podchodzić do indywidualnych, specyficznych przypadków.

W pełni zgadzam się z apelem pana Macieja Pawlickiego, że nie musimy być wobec siebie jak Tutsi i Hutu, że powinniśmy wrócić do zasad wzajemnego szacunku i słuchania się nawzajem oraz znaleźć porozumienie. Pole tego porozumienia moim zdaniem istnieje. Jego fundamentem powinna być jednak uczciwa analiza faktów.

Osobiście uważam, że droga poszukiwania możliwego kompromisu musi mieć oparcie w uznaniu dyscypliny płatniczej kredytobiorców i nietworzeniu precedensu powszechnej redukcji zadłużenia klientów. Przyjęcie takiego precedensu miałoby demolujące, długookresowe skutki dla dyscypliny zobowiązań w Polsce – zwłaszcza, że kredyty frankowe są dobrze obsługiwane i dotyczą statystycznie zasobniejszej części społeczeństwa. Natomiast aktywna pomoc ze strony banków w łagodzeniu skutków zmienności kursu szwajcarskiej waluty i wyrównywania skali bieżących obciążeń wydaje mi się zasadna i prawdopodobnie możliwa do ustalenia ze środowiskiem bankowym.

Sądzę, że może nią być możliwość stabilizacji (na określone terminy) obciążeń wynikających ze spłaty rat kapitałowo-odsetkowych, a także spreadów pobranych przed 26 sierpnia 2011 r. (od kiedy klient może spłacać kredyt w walucie). Punktem wyjścia do kalkulacji tych spreadów mogłyby być spready zastosowane przez bank w momencie uruchamiania kredytu, oraz te, które banki zadeklarowały w ramach tzw. sześciopaku (czyli rozwiązania pomocowego wdrożonego przez środowisko bankowe). Mogłoby to na przykład polegać na zwrocie „nadwyżki” spreadów tym klientom, którzy podpiszą z bankami aneksy do umów wprowadzające nowe „nieabuzywne” klauzule walutowe.

Jesteśmy gotowi dyskutować o ekonomicznej i społecznej zasadności wprowadzania kolejnych rozwiązań pomocowych. Rozwiązań niezagrażających interesom naszych deponentów. Rozwiązań mogących pomóc rodzinom spłacającym z nieproporcjonalnie dużym wysiłkiem kredyty na mieszkania, w których żyją.

Cezary Stypułkowski, prezes zarządu mBanku

Tekst ukazał się w dzienniku „Rzeczpospolita”.

Wystąpienie na posiedzeniu Komisji Finansów Publicznych

Posted on

Wystąpienie Cezarego Stypułkowskiego na posiedzeniu Komisji Finansów Publicznych w Sejmie RP w dniu 09.02.2016 r.

Panie Przewodniczący, Panie i Panowie Posłowie, Komisjo, Szanowni Państwo, nazywam się Cezary Stypułkowski i jestem prezesem zarządu mBanku S.A.

Zainteresowanie zmianami cen produktów i usług bankowych ze strony członków Komisji oraz opinii publicznej jest zrozumiałe.

Na wstępie chcę państwa zapewnić, że wprowadzenie tzw. podatku bankowego nie było podstawą do zmiany warunków świadczenia usług finansowych mBanku w stosunku do umów zawartych przed dniem wejścia w życie ustawy.

Ceny produktów i usług bankowych oferowanych przez banki w Polsce są wypadkową kilku współzależnych czynników, o których będę mówił za chwilę.

Pragnę podkreślić, że mBank generuje jedne z najniższych marż odsetkowych i prowizyjnych na polskim rynku. Marża odsetkowa to w uproszczeniu relacja wyniku odsetkowego banku do jego średnich aktywów – przede wszystkim kredytów dla klientów, a marża prowizyjna to relacja wyniku banku z tytułu opłat i prowizji do tych samych aktywów (kredytów).

mBank od 2001 roku, gdy wprowadził tzw. „konto za 0”, był pionierem i pozostaje liderem nisko kosztowej bankowości w Polsce. Znaczną część naszej dystrybucji opieramy o kanały zdalne takie jak internet, infolinia czy aplikacja mobilna. Niskie marże w mBanku równoważymy jednymi z najniższych w sektorze kosztów w relacji do aktywów, a także niskimi poziomami strat z tytułu niespłacanych kredytów.

Na przestrzeni ostatnich lat sektor bankowy w Polsce i na świecie zmienił się istotnie w wyniku m.in. postępu technologicznego, zmian w upodobaniach klientów, a także w następstwie kryzysu finansowego oraz zaostrzenia otoczenia regulacyjnego.

Należy pamiętać, że wszystkie te zmiany – jakkolwiek głęboko ingerujące w modele biznesowe banków – nie podważają uniwersalnych prawideł, według których instytucje te muszą funkcjonować.

W pewnym skrócie…

Zarządy banków od zawsze i nieprzerwanie ponoszą odpowiedzialność przede wszystkim za zabezpieczenie zwrotu powierzonych im depozytów oraz utrzymanie kapitałów własnych na bezpiecznym a jednocześnie umożliwiającym wspieranie wzrostu gospodarczego poziomie.

Z tych właśnie perspektyw (bezpieczeństwa depozytów i poziomu kapitałów) powinniśmy również podchodzić do analizy zmian taryf bankowych.

Pierwsza perspektywa – kapitał i jego koszt.

Banki dla zachowania stabilności i bezpieczeństwa a także rozwoju akcji kredytowej są zobowiązane prawem do utrzymywania odpowiednio wysokiego zabezpieczenia kapitałowego.

Źródłami kapitału są dla banków pieniądze otrzymane od akcjonariuszy ale przede wszystkim zyski, jakie generują w wyniku prowadzonej działalności. Trzeba pamiętać, że kapitał powierzony bankom jak każdy kapitał ma swój koszt.

Druga perspektywa – długoterminowe finansowanie i jego koszt.

Banki są zobowiązane do zwrotu powierzonych im środków pieniężnych na każde żądanie klienta bez względu na to czy są one zdeponowane na lokacie czy rachunku bieżącym. Co więcej, kredyty udzielane przez banki mają z reguły znacznie dłuższy termin zapadalności niż środki w nich zdeponowane.

Zdolność banków do skutecznego kredytowania gospodarki jest więc powiązana z ich umiejętnością zabezpieczenia długoterminowych źródeł finansowania takich jak np. emisje obligacji na rynkach krajowych i międzynarodowych. Dostęp do takiego finansowania nie jest w żaden sposób bankom gwarantowany, a jego koszt podlega istotnym wahaniom.

Po trzecie – ryzyko niespłacalności kredytów i jego koszt.

Kredyty udzielane klientom przez banki są obarczone ryzykiem niespłacenia. Kredyty niespłacone obniżają kapitały banków i ich zdolność do zwiększania akcji kredytowej.

Mechanizmy kontroli ryzyka w bankach pozwalają na istotną redukcję ryzyka niespłacenia udzielonych kredytów, ale nie eliminują go. Dodatkowym mechanizmem kompensującym ryzyko niespłacenia kredytu jest więc jego cena.

Po czwarte – koszty ogólnej działalności, udzielanie kredytów czy przyjmowanie depozytów oraz późniejsze ich administrowanie generuje koszty operacyjne dla banków.

W konsekwencji cena produktu bankowego musi z pewną nadwyżką pokrywać:

  • koszt kapitału banku,
  • koszty zabezpieczenia przez bank stabilnych źródeł finansowania,
  • koszt ryzyka niespłacenia niektórych z kredytów,
  • koszty ogólnego funkcjonowania banku, takie jak koszty wynagrodzeń, systemów informatycznych i kontroli ryzyka, koszty placówek, koszty ponoszone na rzecz Bankowego Funduszu Gwarancyjnego czy też koszty ochrony klientów przed cyberatakami.

Pozwolą Państwo, że krótko opiszę ewolucję tych czterech wcześniej wymienionych przeze mnie parametrów kształtowania cen w przypadku mBanku.

Kapitał i jego koszt

Na przestrzeni ostatnich trzech lat Grupa mBanku zwiększyła swoje kapitały z 10,2 miliarda złotych do 12,2 miliarda złotych dzięki zatrzymaniu istotnej części zysków z prowadzonej działalności z przeznaczeniem na wzrost biznesu. W rezultacie wartość kredytów udzielonych klientom indywidualnym i firmom przez mBank wzrosła w tym czasie z 70,6 miliarda złotych do 81,4 miliarda złotych.

Zdolność pozyskiwania kapitału od inwestorów czy to na potrzeby dalszego zwiększenia akcji kredytowej czy dla poprawienia bezpieczeństwa deponentów jest kluczowa w długoterminowej perspektywie banku.

Trwała zdolność banku do generowania zwrotów powyżej kosztów kapitału z reguły zapewnia mu dostęp do nowych środków z rynku na korzystniejszych warunkach.

Obecnie koszt kapitału dla mBanku szacowany jest przez analityków rynku w przedziale od 8,5% do 10,5% i w zasadzie nie odbiega od poziomów, jakie notowaliśmy na początku ubiegłego roku.

Zwrot na kapitale mBanku wyniósł w zeszłym roku 11,8% w porównaniu do 13,1% w roku 2014. Pogorszenie się zwrotu na kapitale mBanku jest pochodną zmian regulacyjnych oraz dodatkowych obciążeń i wypłat na pokrycie strat w systemie banków spółdzielczych i SKOK-ów. Tylko w związku z tym drugim tytułem mBank zaksięgował prawie 207 milionów złotych dodatkowych kosztów.

Należy oczekiwać, że zwrot na kapitale mBanku w bieżącym roku będzie istotnie niższy niż w 2015 roku z uwagi m.in. na rosnące koszty finansowania na rynkach długu czy utrzymujący się niski poziom stóp procentowych.

Jednocześnie pogarszający się poziom i perspektywa ratingu dla Polski i polskich banków oraz ryzyko kosztownej konwersji kredytów hipotecznych denominowanych we franku szwajcarskim najprawdopodobniej podniesie średni koszt kapitału dla mBanku.

Długoterminowe finansowanie i jego koszt

Jak już mówiłem, kredyty udzielane przez banki mają z reguły dłuższy termin zapadalności od depozytów, które są im powierzane przez klientów. Nie inaczej jest w przypadku mBanku. Dla przykładu średnia długość kredytów hipotecznych w mBanku, w Polsce to 20 lat. Z kolei średnia długość depozytu w mBanku to około 8 miesięcy.

Udzielając dziś kredytu, który klient spłaci w roku 2036, musimy brać więc pod uwagę, że koszty jego finansowania będą podlegać istotnym wahaniom, a my nie mamy możliwości dostosowania marży na tym kredycie.

mBank dąży do tego, aby finansowanie jakie pozyskujemy było możliwie jak najdłuższe, co zmniejsza ryzyko naszej działalności i poprawia naszą zdolność do udzielania nowych kredytów hipotecznych. Między innymi dlatego kilka lat temu mBank podjął strategiczną decyzję rozszerzenia działalności mBanku Hipotecznego o emisję listów zastawnych w oparciu o kredyty hipoteczne co w istotnym stopniu przyczyniło się do wydłużenia profilu czasowego pozyskiwanych funduszy i poprawy bezpieczeństwa banku.

Dalsza poprawa prawnych uwarunkowań dla emisji listów zastawnych oraz wyjęcie tych instrumentów z zakresu stosowania podatku bankowego przyczyniłaby się w znaczącym stopniu do obniżenia kosztów finansowania polskich banków oraz obniżyło koszty kredytów hipotecznych dla klientów.

mBank jest aktywnym emitentem obligacji na rynkach międzynarodowych. W ostatnich latach wyemitowaliśmy długoterminowe obligacje na łączną kwotę 1,5 miliarda euro i 200 milionów franków szwajcarskich. Oprocentowanie tych obligacji wynosi od 2% do 2,75% w skali roku. To w wielu przypadkach więcej niż otrzymujemy od klientów z tytułu odsetek od kredytów hipotecznych. Niestety, na przestrzeni ostatnich kilkunastu miesięcy, koszty takiego finansowania dla mBanku podobnie jak dla RP istotnie wzrosły.

Dziś emisja nowych obligacji na rynkach międzynarodowych kosztowałaby nas dodatkowo od 1 do 1,5 punktu procentowego rocznie, a pogarszające się oceny perspektyw dla Polski oraz polskich banków stopniowo odcinają nas od dostępu do międzynarodowych rynków długu.

Ryzyko niespłacalności kredytów i jego koszt

W wyniku niekorzystnych zdarzeń losowych, dekoniunktury gospodarczej lub, co się zdarza bardzo rzadko, złej intencji czy oszustwa, część portfela kredytowego banków nigdy nie jest spłacana, co generuje dla nich straty.

mBank bardzo ostrożnie zarządza portfelem swoich kredytów, co przekłada się na ich bardzo dobrą spłacalność. W ubiegłym roku straty z tytułu odpisów na złe kredyty wyniosły około 0,5% całego naszego portfela. Niewielki poziom niespłacanych kredytów jest w dużym stopniu powiązany z niskimi marżami kredytowymi w mBanku.

Z satysfakcją obserwuję również, że zwłaszcza portfel kredytów hipotecznych mBanku charakteryzuje się bardzo wysokim poziomem spłacalności, który pomimo perturbacji na rynkach, a w szczególności wahań kursu franka, nie uległ istotnym zmianom.

Koszty ogólnej działalności

mBank należy do najbardziej efektywnych kosztowo instytucji finansowych na rynku. Pozwala nam to oferować klientom produkty o atrakcyjnym oprocentowaniu i poziomie opłat i prowizji.

W ubiegłym roku koszty działalności mBanku wzrosły aż o 284 miliony złotych. Nastąpiło to przede wszystkim z uwagi na wyższe płatności na rzecz Bankowego Funduszu Gwarancyjnego oraz wpłatę na Fundusz Wsparcia Kredytobiorców. Było też związane z gwałtownie rosnącymi kosztami zabezpieczenia systemów banku przed cyberprzestępcami.

Przestrzeń do kompensacji wzrostu kosztów w przyszłości jest ograniczona. Nie będziemy na pewno zamykać placówek ani przeprowadzać zwolnień grupowych. mBank będzie dalej inwestował w nowoczesne technologie, by przyciągać do siebie nowych, wymagających klientów.

Szanowni Państwo!

Na przestrzeni ostatniego roku, większość czynników wpływających na ceny produktów i usług bankowych uległa pogorszeniu. Dlatego w niektórych przypadkach musieliśmy zareagować i podnieść ceny – podkreślam – dla nowo sprzedawanych produktów i usług. Zrobiliśmy to po to, aby długoterminowa stabilność banku i bezpieczeństwo depozytów nie była zagrożona.

  • W ubiegłym roku udzieliliśmy przeszło 9 miliardów złotych nowych kredytów hipotecznych i konsumpcyjnych.
  • Nowa sprzedaż do klientów korporacyjnych wyniosła ponad 11,5 miliarda złotych.
  • Zaufało nam prawie 5 milionów klientów w Polsce, Czechach i na Słowacji.
  • Wysiłkiem naszych pracowników jesteśmy czwartym największym bankiem w Polsce.
  • W sposób istotny przyczyniamy się do finansowania wzrostu gospodarczego w naszym kraju. W 2015 roku budżet państwa został zasilony przez mBank kwotą prawie 253,7 milionów złotych tylko z tytułu podatku CIT.

Zapewniam Państwa, że decyzje cenowe, jakie podjęliśmy i będziemy podejmować w mBanku, są ściśle powiązane z uwarunkowaniami rynkowymi, w jakich przyszło nam funkcjonować.

W tym roku oczekuję, że zysk mBanku może spaść o około jedną trzecią, w głównej mierze ze względu na wysokość podatku od aktywów. My jednak nadal będziemy oferować klientom produkty i usługi najwyższej jakości po możliwie najniższej cenie, mając na uwadze bezpieczeństwo powierzonych nam depozytów i ambicję pozostania kluczową instytucją dla finansowania wzrostu gospodarczego w Polsce.

Dziękuję za Państwa uwagę.

Kredyty w CHF – czego nie rozumie nawet Redaktor Samcik?

Posted on

Przed trzema tygodniami posłowie uchwalili bardzo kontrowersyjną ustawę w sprawie kredytów frankowych, nad którą aktualnie toczą się prace w Senacie, i która będzie ponownie dyskutowana w Sejmie. Od tego momentu opublikowano na jej temat szereg artykułów, stanowisk i opinii. Znaczna część z nich bardzo krytycznie odnosi się do rozwiązań uchwalonych przez Sejm. W szczególności kwestionowana jest skala i zakres umorzenia zobowiązań frankowiczów oraz wskazywane są negatywne konsekwencje makroekonomiczne uchwalonej ustawy. Najdobitniej zostało to wyrażone w stanowisku przedstawionym przez Komitet Stabilności Finansowej.

Propozycje zmian w ustawie przedstawił także Związek Banków Polskich (ZBP). Stanowisko banków, od samego początku dyskusji, koncentrowało się wokół motywu wsparcia dla osób w najtrudniejszej sytuacji oraz ograniczenia wpływu parametrów rynkowych na bieżące obciążenia spłatą kredytu. Banki były i pozostają przeciwne powszechnemu umorzeniu części zobowiązań wszystkich czy prawie wszystkich frankowiczów.

Ta właśnie istota stanowiska ZBP, tzn. „adresowana pomoc, a nie szerokie umorzenie” spotkała się z gwałtowną krytyką ze strony redaktora Samcika na jego blogu we wpisie z 14 sierpnia 2015 r. zatytułowanym „Stan klęski żywiołowej w mózgach bankowców, czyli rzecz o pomaganiu frankowiczom”. Podobny pogląd wyraził też w swoim komentarzu z 27 sierpnia pt. „Senatorowie rozbrajają frankową bombę podłożoną przez posłów”.

Na wstępie chcę podkreślić, że bardzo często czytam opinie redaktora Samcika, a wiele z nich jest dla mnie inspiracją do działań poprawiających jakość naszej współpracy z klientami. Cenię jego cięty język i głęboką ironię w niektórych wypowiedziach.

Tym razem muszę jednak podjąć polemikę. Zacznę od tego, że Pan Redaktor zawarł w swoim artykule szereg poglądów, z którymi się zgadzam, nawet gdybym formułował je nieco innym językiem. Mam na myśli m.in. następujące stwierdzenia:

  1. (ustawa) „jest do chrzanu”;
  2. „daje frankowiczom prezent nadmiernie hojny (weszli do kasyna i dopóki wygrywali wszystko było w porządku, a gdy zaczęli przegrywać – mieliby dostać zwrot prawie całej zainwestowanej kwoty);
  3. „faworyzuje frankowiczów względem złotówkowiczów (po przewalutowaniu dostaną niższą marżę, niż ta, którą mają złotówkowicze);
  4. „wina klienta, który wybrał tańszy produkt, licząc się z pewnym ryzykiem, jest niepodważalna”.

W końcowych konkluzjach artykułu, Redaktor zarzuca jednak naszemu środowisku albo brak empatii wobec klientów, albo „stan klęski żywiołowej” w naszych mózgach, albo wreszcie brak rozumienia istoty problemu frankowego. Jak to formułuje, w sprawie franków chodzi „o zapłatę za grzech”, a nie o „jałmużnę”.

A zatem pomimo tego, że frankowicze mieli świadomość ryzyka i „dopóki wygrywali, wszystko było w porządku”; mimo że „prezent jest nadmiernie hojny” oraz „faworyzuje (ich) względem złotówkowiczów”; a także niezależnie od tego czy zarabiają połowę średniej krajowej czy 20 średnich; czy zaciągnęli kredyt, aby kupić 50 mkw. na peryferiach miasta, czy 100-metrowy apartament w centrum – wszystkim tym kredytobiorcom banki mają zapłacić, jak rozumiem, umarzając obliczoną według jednego algorytmu istotną część zobowiązania.

Fundamentalnie nie przyjmuję tej perspektywy. Jest ona również obca sektorowi bankowemu, który od początku przeciwstawiał się redukcji długów tej grupy klientów, zarówno ze względów merytorycznych i makroekonomicznych, jak również z uwagi na istotne racje społeczne. Nie godzimy się również na takie rozwiązanie, bo uważamy je za niebezpieczny kulturowo precedens, który podważy mechanizmy dyscypliny zobowiązaniowej i będzie mścił się na naszych stosunkach gospodarczych przez wiele lat.

Na początek kilka faktów historycznych.

Nie da się wytłumaczyć obecnego stanowiska, sformułowanego w imieniu banków przez ZBP – do którego nawiązuje Pan Samcik – bez przywołania przynajmniej kilku kluczowych faktów i argumentów zgłaszanych przez bankowców w minionych latach i miesiącach. Mają one bowiem również wpływ na obecnie formułowane poglądy. Redaktor Samcik zdaje się pomijać ich głębię i nasze konsekwentne stanowisko ośmiesza, przechodząc w swoich wywodach na język bez mała ewangeliczny… grzech i jałmużna.

Poza dyskusją pozostaje fakt, że już w grudniu 2005 r. Prezes ZBP w imieniu środowiska bankowego przedstawił stanowisko, w którym banki opowiedziały się za całkowitym zakazem udzielenia kredytów walutowych osobom fizycznym. Takie stanowisko reprezentowali również moi poprzednicy w banku, którym kieruję.

Jest udokumentowane, między innymi w „Białej księdze kredytów frankowych w Polsce”, opisującej historię „choroby frankowej”, że środowiska polityczne oraz dziennikarskie dość kategorycznie i wprost opowiadały się za finansowaniem zakupu mieszkań kredytem walutowym.

Podejmowane przez nadzór bankowy próby pewnego zdyscyplinowania rynku tych kredytów i narzucenia bardziej restrykcyjnych standardów były publicznie kwestionowane w rozlicznych artykułach, wypowiedziach i stanowiskach. Są one opisane w przywołanej wyżej „księdze”.

Z dzisiejszej perspektywy można oczywiście powiedzieć, że banki powinny były być wówczas głuche na pokrzykiwania polityków czy dziennikarzy i nie wprowadzać do oferty kredytów hipotecznych w walutach obcych. Nie mielibyśmy problemu, o którym dyskutujemy. Mielibyśmy też jako społeczeństwo o kilkaset tysięcy mieszkań mniej i o tyle więcej młodych ludzi byłoby skazanych na „mieszkanie za szafą u teściowej”. Nie jest bowiem tak, że zamiast kredytów walutowych, za które kredytobiorcy zamówili a deweloperzy wybudowali mieszkania, można było w tej skali udzielić kredytów złotowych, a materialne efekty byłyby takie same. Otóż nie byłyby, gdyż w Polsce nie było wystarczająco dużych oszczędności, a stopy procentowe pozostawały istotnie wyższe niż za granicą. Uważam, że ten aspekt też trzeba brać pod uwagę, oceniając produkt z etykietką, o której Pan Redaktor pisze, że „nie wskazywała stopnia niebezpieczeństwa”. Koniec końców część banków – w tym ten, którym kieruję od pięciu lat – zdecydowała się na udzielanie kredytów walutowych na cele mieszkaniowe. Aby sprostać rosnącemu popytowi kredytowemu, banki zaczęły sięgać w większej skali po kapitał pożyczkowy z zagranicy.

Pamiętajmy przy tym, że Polska to kraj, któremu w latach 1992–1994 tzw. wierzyciele oficjalni (rządy i agencje rządowe) oraz prywatni (banki), umorzyli 50 proc. długu. Mimo uregulowania naszego zadłużenia zagranicznego, przez blisko dekadę z trudem pozyskiwaliśmy fundusze na rynkach międzynarodowych bo… wierzyciele pamiętali spisanie połowy długu i związane z tym straty. Dopiero wejście Polski do UE zmieniło tą perspektywę. Rynki finansowe (straszne słowo w dzisiejszej Polsce), które mają swoją logikę i nie są zależne ani od polskiego sejmu, ani od naszej opinii publicznej czy wreszcie od mediów, uznały, że kraj się już ucywilizował i nie będzie prowadził eksperymentów w stylu „pożyczyć, nie oddać, zredukować”. Począwszy od 2005 r. polskie banki, czołowe polskie przedsiębiorstwa, a zwłaszcza rząd, zaczęły mieć stały i rosnący dostęp do finansowania z zagranicy. W dużym stopniu, choć nie wyłącznie, pozwoliło nam to utrzymać dziesięć lat przyzwoitego wzrostu gospodarczego mimo trwającego z różnym natężeniem kryzysu światowego. Jednocześnie niewiele uczyniono regulacyjnie, aby otworzyć rynek listów zastawnych, który w polskich realiach mógł stopniowo i częściowo zapewnić bardziej trwałe źródła finansowania kredytów hipotecznych. Tu też bez obecności inwestorów zagranicznych niewiele byśmy osiągnęli, bo nasz rynek finansowy „między Bugiem a Odrą i Nysą” jest zbyt płytki. Niestety nie „oswoiliśmy” ich ani przyjazną, zgodną ze standardami regulacją, ani czytelnym opodatkowaniem.

Aby jaśniej zobrazować zjawisko finansowania kredytów hipotecznych, posłużę się przykładem mBanku. W połowie poprzedniej dekady, nasz bank stopniowo pozyskał w ciągu kilku lat około 7 mld CHF, których pierwotnym źródłem były depozyty niemieckich klientów Commerzbanku. Te środki z reguły pożyczone nam na okresy kilkuletnie, przekształciliśmy w średnio dwudziestopięcioletnie kredyty hipoteczne przy stosukowo niskich marżach dla naszych klientów. Kapitał ten w terminach zapadalności musimy zwrócić i w to miejsce znaleźć nowe źródła finansowania. Są one coraz droższe, trochę na skutek niepewności rynków światowych, ale również w konsekwencji toczącej się w Polsce dyskusji o swoistej penalizacji sektora bankowego: kwestia redukcji długów frankowych, zwiększone obciążenia na BFG, by zapłacić za SKOK-i, pomysły z podatkiem od aktywów. Zarobki na portfelu tych kredytów stają się iluzoryczne w sytuacji, w której UOKiK „ściga” banki za niedopłacanie klientom frankowym do ich kredytów, gdy marża jest niższa od ujemnego LIBOR-u, a nasz bank za ostatnio zaciągnięte finansowanie frankowe (200 mln na pięć lat) musi płacić kupon odsetkowy w wysokości 2,5 proc. Na portfelu ponad 20 miliardów PLN walutowych kredytów hipotecznych, które stanowią 25,9 proc. całego portfela kredytowego, realizujemy tylko 3,7 proc. całości marży odsetkowej z kredytów. Twierdzenie więc, że banki już się „nachapały” i zarobiły krocie na klientach frankowych, jest mocnym nadużyciem.

Powszechnie wiadomo, że kredyty walutowe udzielono statystycznie najlepszej klienteli o ponadprzeciętnej zdolności kredytowej oraz, że klienci ci w minionych latach istotnie poprawili swoją zdolność obsługi długu a także, że skumulowany koszt obsługi ich długu był istotnie niższy niż kredytobiorców złotowych. Ostatnio opublikowane materiały Urzędu Komisji Nadzoru Finansowego (KNF) zwalniają mnie z potrzeby dowodzenia tych prawd, ale środowisko bankowe od początku podnosiło tę kwestię przy okazji dyskusji o kredytach frankowych. Z naszych wewnętrznych statystyk wynika także, że klienci frakowi są przeciętnie lepiej wykształceni, a ponad 7 proc. tej populacji to wręcz pracownicy sektora finansowego. Można zatem zakładać, że zaciągając kredyt na kilkanaście, kilkadziesiąt lat, interesowali się konsekwencjami tego kroku i ryzykiem, jakie się z nim wiąże – od ubezpieczenia poprzez konsekwencje potencjalnej utraty pracy, śmierci w rodzinie, narodzin dzieci, po zmienność stóp procentowych i związany z tym koszt obsługi długu. Przyjęcie w tych okolicznościach założenia, że „ludzie nie wiedzieli co podpisują” – jak zdaje się sugerować spora część komentatorów i samych frankowiczów – jawi mi się jako mało poważny argument w toczących się publicznie dyskusjach. Otóż w mBanku znakomita większość klientów, zaciągając kredyt, składała oświadczenie o następującej treści:

„Pracownik banku przedstawił mi w pierwszej kolejności ofertę kredytu/pożyczki hipotecznej w polskim złotym. Po zapoznaniu się z tą ofertą zdecydowałem, iż dokonuję wyboru oferty kredytu/pożyczki hipotecznej denominowanej w walucie obcej mając pełną świadomość ryzyka związanego z tym produktem a w szczególności tego, że niekorzystna zmiana kursu waluty spowoduje wzrost comiesięcznych rat spłaty kredytu/pożyczki hipotecznej oraz wzrost całego zadłużenia.
Ponadto zostałem poinformowany przez pracownika banku o jednoczesnym ponoszeniu ryzyka zmiany stopy procentowej polegającego na tym, ze w wyniku niekorzystnej zmiany stopy procentowej może ulec zwiększeniu comiesięczna rata spłaty kredytu/pożyczki oraz wartość całego zaciągniętego zobowiązania
Jestem świadomy ponoszenia obu rodzajów ryzyk, związanych z wybranym przeze mnie produktem kredytowym.
Pracownik banku poinformował mnie również o kosztach obsługi kredytu w wypadku niekorzystnej zmiany kursu walutowego oraz zmiany stopy procentowej, tj. o możliwości wzrostu raty kapitałowo-odsetkowej.
Informacje te zostały mi przedstawione w postaci symulacji wysokości rat kredytu.”

W dostępnych mi dokumentach klienci własnoręcznie wypisywali swoje dane i składali podpis.

Z tego oświadczenia w sposób bardzo czytelny rysuje się model relacji między bankiem a klientem. Bank dostarczył wieloletnie finansowanie, biorąc na siebie ryzyko kredytowe związane z wypłacalnością klienta oraz zapewnieniem niedostępnego w Polsce kilkudziesięcioletniego finansowania, natomiast po stronie klientów pozostała całość ryzyka walutowego. Ryzyko stopy procentowej zostało przyjęte zarówno przez bank, jak i klientów.

Nieprawdziwe, co sektor bankowy stara się dowodzić od początku fali dyskusji frankowej, są również sugestie dotyczące gwałtownej, realnej zmiany sytuacji finansowej frankowiczów w wyniku wzrostu wartości waluty szwajcarskiej.

Czytając polskie media i słuchając licznych wypowiedzi publicznych, można odnieść wrażenie, że kredytobiorcy frakowi zostali jakoś dramatycznie poturbowani, że koszty obsługi ich długu gwałtownie wzrosły. Tak nie jest, gdyż spadek stóp procentowych szwajcarskiej waluty w znacznym stopniu zrekompensował wpływ wzrostu jej kursu na wysokość płaconych rat. Dodatkowo, łagodzące kroki, podjęte przez banki w ramach tzw. Sześciopaku, dla sporej części klientów sprowadziły wysokość płaconych, bieżących rat miesięcznych do poziomu sprzed styczniowej zwyżki wartości franka.

Wprawdzie wyrażony w złotych wyższy stan zadłużenia frankowych kredytobiorców, powoduje pewien wzrost bieżących rat kredytowych u niektórych z nich, ale pamiętajmy, że przez długi okres byli oni w stosunku do kredytobiorców złotowych istotnie uprzywilejowani. Jeżeli nadto weźmiemy pod uwagę, że statystycznie od czasu zaciągnięcia długu, dużej ich części wzrosły dochody, to na tle populacji naszych mBankowych klientów widzimy wręcz poprawę zdolności kredytowej tej grupy kredytobiorców. Znaczny spadek stóp dla CHF spowodował także przyśpieszenie spłaty kapitału kredytu frankowego. Duża część tych klientów ponosi minimalne koszty odsetkowe, a u wielu z nich spłaty w całości pomniejszają kapitał. W efekcie, mimo nominalnie (wyrażonego w złotych) wyższego zadłużenia, ulega ono szybszemu zmniejszeniu i całkowite koszty obsługi długu tych kredytów są porównywalne lub też są nadal niższe niż u kredytobiorców złotowych.

Oczywiście poziom zadłużenia klientów wzrósł, ale staje się on realnym problemem w dwóch sytuacjach. Pierwsza związana jest z utratą możliwości obsługi długu – utrata pracy, zdarzenia losowe, choroba w rodzinie itp. Druga to sytuacja sprzedaży kredytowanej nieruchomości.

W odniesieniu do obu tych przypadków sektor bankowy zgłosił swoje propozycje, a poszczególne banki były i są gotowe do poszukiwania indywidualnych rozwiązań na uzasadniony i udokumentowany wniosek klienta.
Do pierwszej z tych grup powinna być adresowana pomoc z udziałem banków, dla drugiej banki wprowadzają stosowną ofertę umożliwiającą „przenoszenie” hipoteki.

Pamiętajmy przy tym, że z punktu widzenia gospodarstwa domowego z reguły w pierwszej kolejności bierze się pod uwagę sumę zapłaconych rat, a także wieloletnią użyteczność korzystania z mieszkania. W przypadku ogromnej większości „frankowiczów” mieszkanie nie było inwestycją, a realizacją podstawowych potrzeb życiowych.

Sektor zadeklarował też – pod pewnymi warunkami – gotowość obrony klientów przy poziomie pięciu złotych kursu złotego do franka, oczekując jednoczesnej deklaracji klienta o gotowości konwersji na złote przy kursie franka schodzącym do poziomu trzech złotych. Rozwiązanie to – ważne, chociaż nie dość konsekwentnie prezentowane przez banki – zostało zignorowane przez media i regulatorów mimo że gdyby je wprowadzić, oznaczałoby ono trwałą ochronę klientów przed skutkami aprecjacji franka powyżej poziomu 5 PLN.

Należy też zwrócić uwagę, że zmniejszający się dysparytet stóp procentowych pomiędzy szwajcarską i polską walutą był w większym stopniu skutkiem gwałtownej serii obniżek stóp dla złotówki, a uwolnienie franka, które było odpowiedzią na spekulacyjne masowe zakupy tej waluty (zwłaszcza po nałożeniu sankcji antyrosyjskich), będzie miało, a nawet już ma, swoją cenę dla gospodarki szwajcarskiej. Nie snując tu spekulacji makroekonomicznych wyrażę jedynie pogląd, że prawdopodobieństwo odwrócenia się obecnej sytuacji w trakcie życia kilkudziesięcioletniego kredytu walutowego jest znaczne i kredyty frankowe mogą ponownie być istotnie atrakcyjniejsze niż złotowe.

W rezultacie, jak wielokrotnie wskazywałem w swoich wcześniejszych wypowiedziach, nie ma poważnych przesłanek traktowania przez banki i władze publiczne całej populacji kredytobiorców frakowych jako jakiejś szczególnej kategorii dłużników, którym nadzwyczajne warunki rynkowe, wcześniej niemożliwe do przewidzenia, zmieniły dramatycznie ich sytuację przez co uniemożliwiają obsługę zaciągniętego długu. To fałszywa, ale silnie wzmacniana medialną narracją, żywotna teza.

Jest to zresztą społecznie bardzo niebezpieczna, precedensowa droga, faworyzująca grupę ludzi o przeciętnie wyższych dochodach, w większości świadomych podejmowanego ryzyka, mających pełną zdolność obsługi swojego wieloletniego długu, którzy przez okres kilku lat korzystali na dysparytecie stóp procentowych.
Jeżeli dobrze rozumiem tezę zawartą w artykule „Stan klęski żywiołowej w mózgach bankowców…”, tym klientom należałoby przyznać powszechnie redukcję ich zadłużenia, gdyż na środowisku bankowym ciąży grzech udzielenia kredytu opartego o rynkowe parametry i tym samym narażenia klienta na ryzyko wyższe niż to, którego mógł się spodziewać (wyobrazić?), a na okoliczność istnienia i rozumienia którego podpisał stosowne oświadczenie (jak wyżej).

Redukcja długu to poważna sprawa i należy się z nią obchodzić bardzo ostrożnie, bo jej nadużywanie demoluje stosunki gospodarcze i społeczne. W gospodarce rynkowej – a chyba jeszcze nie odwołaliśmy jej funkcjonowania w naszym państwie i społeczeństwie – poszanowanie zobowiązań, paradygmat wolności gospodarczej i poszanowania własności oraz rynkowa wycena aktywów, takich jak waluta, mieszkania, nieruchomości, stanowią fundamenty jej stabilności. Bez dyscypliny zobowiązaniowej i odpowiedzialności skazani jesteśmy na upowszechniający się coraz bardziej motyw akceptacji zastępowania przez państwo stosunków umownych i jego rosnącej redystrybucyjnej roli. Wiara, że bieżącymi poglądami i przekonaniami zastąpimy mechanizmy rynkowe, że będziemy karali za grzechy i przywracali sprawiedliwość, prędzej czy później zdemoluje gospodarkę i doprowadzi do tego, że już żywotne w Polsce przekleństwo (o czym słyszę, póki co, z sektora MSP) – „obyś był wierzycielem w Polsce” – stanie się powszechnością. Upadek dyscypliny płatniczej i zobowiązaniowej jest z reguły początkiem rosnących problemów w gospodarce, a ustawowe utrwalanie kultury nie regulowania kontraktowych zobowiązań czyimś kosztem (choćby to były banki), tworzy precedensy niebezpieczne dla społeczeństwa. I to nie tylko w długim okresie, i nie tylko wobec banków.

Redukcja długu w stosunkach rynkowych zdarza się, ale musi być traktowana jako zdarzenie wyjątkowe i uzasadnione nadzwyczajnymi okolicznościami oraz skierowana do osób, które nie mają zdolności jego obsługi mimo podejmowanych wysiłków. Jak starałem się wyjaśnić, i co dokładnie zostało opisane przez KNF w odpowiedziach tego urzędu skierowanych do Sejmu i Senatu, sytuacja klientów frankowych nie uzasadnia takiego kroku.

Tak, prawdopodobnie przejściowo, pogorszyły im się dotychczas bardzo korzystne warunki obsługi długu i zwiększyło nominalne zadłużenie w złotych. Pamiętajmy, że takich sytuacji klientowskich w gospodarce rynkowej jest wiele i dotyczą one nawet bardziej czytelnych sytuacji. Jeżeli zgodzimy się na precedens w przypadku kredytów frankowych, w których po prostu mamy silniejszy miejski, medialny lobbing grupy względnie bardziej zasobnych klientów, którzy na koszt akcjonariuszy i klienteli banków „załatwią” sobie umorzenie 10. czy 40. procent swojego zadłużenia, to dalej już nie ma limitu i od pojęć takich jak zobowiązania, rynek, procent i pieniądze, przejdziemy na kategorie grzechu, jałmużny, odkupienia, współczucia… modlitwy.

Redaktor Samcik ma też kłopot z naszym środowiskiem, które w jego opinii nie rozumiejąc istoty problemu frankowego i mając mózgi w stanie „klęski żywiołowej”, systematycznie akcentuje kwestie mechanizmów pomocowych wobec klientów kredytowych, zamiast przyłączyć się do chóru piewców bezpośredniej redukcji długu.
Uważamy, że potrzebne są mechanizmy pomocowe, łagodzące sytuacje klientów mających realne kłopoty ze spłatą kredytów hipotecznych. Powinny to być mechanizmy trwałe, nie przedwyborcze i skierowane nie do osób nieodpowiedzialnie się zadłużających (dla tych jest upadłość konsumencka), lecz do klientów, którzy są w stanie wykazać obiektywne przyczyny swoich kłopotów.

Zdyscyplinowana kryteriami i względnie zobiektywizowana pomoc wobec klientów w potrzebie to nie jałmużna. To uczciwa wrażliwość i solidaryzm społeczny, do którego odwołuje się nasza Konstytucja.

W obecnych okolicznościach, w dylemacie pomiędzy ustawowo wylobbowaną redukcją zadłużenia pewnej grupy klientów a stworzeniem trwałego mechanizmu pomocowego skierowanego do ludzi rzeczywiście potrzebujących pomocy i obiektywnie oraz przejściowo niezdolnych do regulowania swoich zobowiązań, opowiadamy się za tym drugim rozwiązaniem. Nasze „zlasowane” mózgi podpowiadają nam, że scenariusze redukcji długu bardziej nadają się do sytuacji Grecji, Ukrainy czy nawet mających powszechne kłopoty z obsługą kredytów Węgrów niż wobec klientów w Polsce, których zdolność obsługi długu nadal utrzymuje się na więcej niż przyzwoitym poziomie.

Mam wrażenie, że aplikowanie do obecnej sytuacji kategorii filozoficzno-ewangelicznych, co zdaje się promować Redaktor Samcik, pomijając tysiąclecia sporów towarzyszące próbom przypisania desygnatów do tych pojęć, nigdzie nas nie zaprowadzi. W każdym razie nie rozwiąże problemu istniejących prawnie zobowiązań stron kontraktów. Nie rozwiąże tej kwestii retroaktywne ustawodawstwo, które będzie faworyzowało (obojętne czy w wariancie 90/10 czy 50/50) grupę klientów, kosztem banków i społeczeństwa. Ogrom ryzyka prawnego i operacyjnego, jakie już dzisiaj jawią się na tle dyskutowanych projektów, każe wątpić w zdolność ich implementacji.

Organy Państwa powinny poważnie i raczej powyborczo powrócić do dialogu z sektorem bankowym oraz uznać, że oryginalne propozycje sektora bankowego: ochrona rat miesięcznych, bronienie poziomu 5 PLN dla kursu franka, system pomocy dla klientów w trudnej sytuacji, system zachęt do przewalutowania itd. dadzą więcej pożytku niż naprędce sklecona i nieprzemyślana redukcja długu dla grupy względnie zasobniejszych Polaków.

Cezary Stypułkowski, prezes zarządu mBanku

Tekst ukazał się w blogu Macieja Samcika pod adresem Samcik.blox.pl.